Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 11: Tam thập phúc cộng nhất cốc

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 11 dùng ba vật quen thuộc là bánh xe, đồ gốm và gian nhà để nói về quan hệ giữa hữu (有) và vô (無). Sau mấy chương bàn về Đạo và về sự tu dưỡng của thánh nhân, lời văn ở đây trở nên rất cụ thể, gần như lời người thợ giảng nghề. Câu kết của chương thuộc loại được dẫn nhiều nhất khi bàn về chữ vô trong sách Lão Tử.

Nguyên văn

三十輻共一轂,當其無,有車之用。 埏埴以為器,當其無,有器之用。鑿戶牖以為室,當其無,有室之用。故有之以為利,無之以為用。

Phiên âm

Tam thập phúc cộng nhất cốc, đương kỳ vô, hữu xa chi dụng. Duyên thực dĩ vi khí, đương kỳ vô, hữu khí chi dụng. Tạc hộ dũ dĩ vi thất, đương kỳ vô, hữu thất chi dụng. Cố hữu chi dĩ vi lợi, vô chi dĩ vi dụng.

Dịch nghĩa

Ba mươi nan hoa cùng chụm vào một bầu bánh xe; chính ở chỗ trống trong bầu ấy mà xe dùng được.

Nhào đất sét làm đồ đựng; chính ở chỗ trống bên trong mà đồ đựng dùng được. Đục cửa lớn, cửa sổ để làm nhà; chính ở chỗ trống ấy mà nhà dùng được. Vậy nên cái có đem lại sự lợi, còn cái không làm nên chỗ dùng.

Chú thích

三十輻共一轂 (tam thập phúc cộng nhất cốc). 輻 (phúc) là nan hoa; 轂 (cốc) là bầu bánh xe, khối gỗ tròn ở giữa, vòng ngoài khoét lỗ cắm đầu nan, lòng trong để trục xe xuyên qua. 共 (cộng) là cùng hướng về một chỗ. Con số ba mươi nan hợp với lối làm xe thời ấy; thiên Khảo công ký, phần cuối sách Chu lễ, cũng ghi bánh xe có ba mươi nan.

當其無,有車之用 (đương kỳ vô, hữu xa chi dụng). 當 (đương) là ở ngay chỗ, đúng vào. 其無 (kỳ vô) chỉ cái lỗ rỗng giữa bầu xe. Phần đông chấm câu sau chữ 無 (vô) như bản này. Cũng có người chấm thành 當其無有,車之用 (đương kỳ vô hữu, xa chi dụng), hiểu là chỗ vô và hữu gặp nhau làm nên cái dùng của xe. Lời chú Vương Bật chỉ nói tới vô, nên thuận với cách chấm thứ nhất.

Vương Bật chú: «轂所以能統三十輻者,無也» (cốc sở dĩ năng thống tam thập phúc giả, vô dã), nghĩa là bầu xe sở dĩ gom giữ được ba mươi nan là nhờ chỗ không. Ông giải tiếp: «以其無能受物之故,故能以實統眾也» (dĩ kỳ vô năng thụ vật chi cố, cố năng dĩ thực thống chúng dã), vì chỗ không ấy nhận được vật nên có thể lấy cái thực mà thống lĩnh số đông. Chữ 實 (thực) ở đây khó thông; có nhà hiệu khám ngờ là chữ 寡 (quả) chép lầm, để đối với 眾 (chúng). Đọc là quả thì câu thành "lấy cái ít thống lĩnh cái nhiều", hợp với điều Vương Bật viết trong thiên Minh thoán của Chu Dịch lược lệ: «治眾者,至寡者也» (trị chúng giả, chí quả giả dã), cái trị được số đông là cái ít nhất. Chỗ này chưa có định luận.

埏埴以為器 (duyên thực dĩ vi khí). 埏 (duyên) là nhào, nặn; 埴 (thực) là đất sét mịn và dẻo. Chữ 埏 (duyên) trong từ điển còn có âm đọc khác, ở đây theo lối đọc quen dùng. Chiếc bình, chiếc vò đựng được nước, được thóc là nhờ lòng rỗng; khối đất đặc thì không chứa được gì.

鑿戶牖以為室 (tạc hộ dũ dĩ vi thất). 鑿 (tạc) là đục, khoét; 戶 (hộ) là cửa ra vào, 牖 (dũ) là cửa sổ. Nhà xưa nhiều nơi làm bằng vách đất, cửa được khoét ra từ vách, nên văn bản dùng chữ đục. Gian nhà ở được nhờ khoảng không giữa bốn vách, đi lại và lấy sáng được nhờ lỗ cửa.

Vương Bật chú chung cho hai câu trên: «木埴壁之所以成三者,而皆以無為用也» (mộc thực bích chi sở dĩ thành tam giả, nhi giai dĩ vô vi dụng dã). Gỗ, đất, vách là chất liệu làm nên ba vật, mà cả ba vật đều lấy chỗ không làm chỗ dùng.

故有之以為利,無之以為用 (cố hữu chi dĩ vi lợi, vô chi dĩ vi dụng). Câu kết phân biệt 利 (lợi) với 用 (dụng). Lợi là cái tiện do phần vật chất đem lại: nan chắc, gốm bền, vách kín gió. Dụng là chỗ vật ấy làm được việc của nó. Vương Bật chú: «言無者,有之所以為利,皆賴無以為用也» (ngôn vô giả, hữu chi sở dĩ vi lợi, giai lại vô dĩ vi dụng dã), nghĩa là nói tới vô vì cái có sở dĩ thành lợi đều nhờ vào vô mà được dùng. Theo lời chú này, hữu vẫn giữ phần của nó; vô là chỗ để hữu phát huy.

Lời bàn

Ba ví dụ trong chương đi theo một trật tự khá rõ: từ cỗ xe chạy ngoài đường, tới đồ đựng trong nhà, rồi tới chính gian nhà. Vật nào cũng gồm hai phần, phần do tay người làm ra và phần được chừa trống. Văn bản gán cho mỗi phần một chữ, hữu ứng với lợi, vô ứng với dụng, và không nói phần nào cao hơn. Thiếu nan và vành thì không có lỗ trục, mà không có lỗ trục thì nan và vành chỉ là một đống gỗ.

Chương 2 đã nêu câu "hữu vô tương sinh", có và không sinh ra nhau; chương 11 cho ý ấy một hình hài cụ thể. Xét mặt chữ, vô trong chương này chỉ là cái lỗ, cái lòng rỗng, khoảng trống trong nhà. Nó chưa phải cái vô của chương 1 (vô danh thiên địa chi thủy) hay của chương 40 (hữu sinh ư vô). Tuy vậy, các nhà chú giải từ xưa vẫn đọc ba hình ảnh này như lối vào những chương trừu tượng hơn, vì lỗ trục bánh xe cho thấy một thứ không có hình mà vẫn có công dụng.

Vương Bật là người đẩy cách đọc ấy đi xa nhất. Trong Lão Tử chỉ lược, ông tóm cả sách vào bốn chữ 崇本息末 (sùng bản tức mạt), tôn cái gốc, dứt cái ngọn, và gốc ấy là vô. Vậy mà lời chú của ông ở chương 11 lại khá dè dặt: ông chỉ nói hữu nhờ vô mà được dùng, không nói hữu là thứ phải bỏ. Có lẽ vì kinh văn ở đây đặt lợi và dụng ngang hàng, người chú không thể kéo câu văn lệch về một phía.

Người quen sách Trang Tử dễ nhớ tới câu cuối thiên Nhân gian thế: «人皆知有用之用,而莫知無用之用也» (nhân giai tri hữu dụng chi dụng, nhi mạc tri vô dụng chi dụng dã), người ta đều biết cái dùng của thứ có ích mà không ai biết cái dùng của thứ vô ích. Hai ý gần nhau nhưng không trùng. Trang Tử bàn về cây gỗ xấu nhờ vô dụng mà sống lâu, tức chuyện giữ thân; chương 11 bàn về khoảng trống nằm ngay trong vật hữu dụng, tức chuyện cấu tạo của đồ vật.

Trong mạch các chương đầu, chương 4 đã tả Đạo như cái chén rỗng mà dùng không đầy (đạo xung nhi dụng chi hoặc bất doanh), chương 5 lấy hình ống bễ rỗng mà không kiệt (hư nhi bất khuất). Chương 11 đưa cùng một hình ảnh vào đồ dùng hằng ngày. Chương 12 kế đó chuyển sang giác quan, nói về những thứ lấp đầy mắt, tai và miệng người.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
K

Kim Minh Đạo

Nhà nghiên cứu huyền học
Chưa có đánh giá
Mệnh LýNhân Tướng - Chỉ Tay LuậnKinh Dịch
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.