Chương 12 là một bản kê ngắn. Lão Tử nêu năm thứ thu hút con người là màu sắc, âm thanh, mùi vị, cuộc săn và món của hiếm, mỗi thứ kèm theo một tổn hại cho mắt, tai, miệng, lòng và việc làm. Câu cuối đặt cặp chữ bụng và mắt, một cặp đối mà các nhà chú giải giải thích không hoàn toàn giống nhau.
Nguyên văn
五色令人目盲,五音令人耳聾,五味令人口爽,馳騁畋獵令人心發狂, 難得之貨令人行妨。 是以聖人為腹不為目,故去彼取此。
Phiên âm
Ngũ sắc lệnh nhân mục manh, ngũ âm lệnh nhân nhĩ lung, ngũ vị lệnh nhân khẩu sảng, trì sính điền liệp lệnh nhân tâm phát cuồng, nan đắc chi hóa lệnh nhân hành phương. Thị dĩ thánh nhân vị phúc bất vị mục, cố khứ bỉ thủ thử.
Dịch nghĩa
Năm màu làm mắt người mờ, năm âm làm tai người điếc, năm vị làm miệng người hỏng, rong ruổi săn bắn làm lòng người phát cuồng,
của khó được làm cho việc đi đứng của người bị ngăn trở.
Vì thế thánh nhân lo cho cái bụng mà không lo cho con mắt, nên bỏ cái kia mà lấy cái này.
Chú thích
五色令人目盲 (ngũ sắc lệnh nhân mục manh). 令 (lệnh) là khiến cho; 盲 (manh) là mù. Ngũ sắc là xanh, đỏ, vàng, trắng, đen; ngũ âm là cung, thương, giốc, chủy, vũ; ngũ vị là chua, đắng, ngọt, cay, mặn. Người xưa dùng các bộ năm này để gọi gộp mọi thứ mắt thấy, tai nghe, miệng nếm. Mù ở đây là mất sức phân biệt: mắt quen màu rực thì không còn nhận ra những sắc nhạt.
五音令人耳聾 (ngũ âm lệnh nhân nhĩ lung). 聾 (lung) là điếc. Tai nghe mãi tiếng lớn thì không còn nghe ra tiếng nhỏ.
五味令人口爽 (ngũ vị lệnh nhân khẩu sảng). Chữ 爽 (sảng) ở đây không mang nghĩa sảng khoái quen dùng về sau. Vương Bật chú: «爽,差失也» (sảng, sai thất dã), sảng là sai lệch, và «失口之用,故謂之爽» (thất khẩu chi dụng, cố vị chi sảng), miệng mất chỗ dùng nên gọi là sảng. Nghĩa sai lệch của chữ này còn thấy trong Kinh Thi, Vệ phong, bài Manh: «女也不爽» (nữ dã bất sảng), người con gái chẳng có gì sai lệch.
Vương Bật gom bốn câu đầu lại mà giải: «夫耳目口心,皆順其性也» (phù nhĩ mục khẩu tâm, giai thuận kỳ tính dã), tai, mắt, miệng, lòng vốn đều thuận theo tính của nó; «不以順性命,反以傷自然» (bất dĩ thuận tính mệnh, phản dĩ thương tự nhiên), nay không dùng để thuận tính mệnh mà trái lại làm tổn cái tự nhiên, nên mới gọi là mù, điếc, hỏng, cuồng. Theo lời chú, giác quan tự nó không có lỗi; lỗi ở chỗ dùng chúng ngược với tính.
馳騁畋獵令人心發狂 (trì sính điền liệp lệnh nhân tâm phát cuồng). 馳騁 (trì sính) là phóng ngựa, rong ruổi; 畋獵 (điền liệp) là săn bắn. Săn bắn là thú vui lớn của vua chúa và quý tộc thời ấy, kéo theo xe ngựa, chó săn, người hầu, có khi kéo dài nhiều ngày. Sách Mạnh Tử, thiên Lương Huệ Vương hạ, có đoạn tả trăm họ nghe tiếng xe ngựa nhà vua đi săn mà nhăn mặt bảo nhau. Phát cuồng là lòng bị cuộc đuổi bắt cuốn đi, không dừng lại được.
難得之貨令人行妨 (nan đắc chi hóa lệnh nhân hành phương). 妨 (phương) là ngăn trở, làm hại. Vương Bật chú: «難得之貨,塞人正路» (nan đắc chi hóa, tắc nhân chính lộ), của khó được lấp mất đường ngay của người, cho nên việc đi đứng bị trở ngại. Chương 3 có câu "bất quý nan đắc chi hóa, sử dân bất vi đạo", không quý của khó được thì dân không làm trộm; chương 64 lại nói thánh nhân "bất quý nan đắc chi hóa". Chương 3 nói từ phía người trị dân, chương 12 nói từ phía từng người.
是以聖人為腹不為目 (thị dĩ thánh nhân vị phúc bất vị mục). Chữ 為 (vị) ở đây đọc vị, nghĩa là vì, lo cho. Vương Bật chú: «為腹者以物養己,為目者以物役己» (vị phúc giả dĩ vật dưỡng kỷ, vị mục giả dĩ vật dịch kỷ), người vì bụng thì lấy vật nuôi mình, người vì mắt thì để vật sai khiến mình, cho nên thánh nhân không vì mắt. Bụng có chừng, no thì thôi; mắt không có chừng, thấy vật này lại muốn vật khác.
故去彼取此 (cố khứ bỉ thủ thử). Bỏ cái kia là bỏ phía con mắt, lấy cái này là giữ phía cái bụng. Cụm này còn đứng cuối chương 38 và chương 72, lần nào cũng là lời chọn giữa hai đường.
Lời bàn
Đọc vội, chương này dễ bị xếp vào loại lời răn cấm dục. Nhưng chính Đạo Đức Kinh, ở chương 80, tả dân nước nhỏ "cam kỳ thực, mỹ kỳ phục", thấy ngon món ăn của mình, thấy đẹp áo mặc của mình. Chương 3 cũng nói thánh nhân trị dân thì "hư kỳ tâm, thực kỳ phúc", làm trống lòng mà làm đầy bụng. Lão Tử không bảo người ta nhịn đói hay mặc rách. Cái bị gạt đi ở chương 12 là phần vượt quá cái cần, phần chỉ để thỏa con mắt.
Cặp bụng và mắt được hiểu theo vài lối. Lời chú Vương Bật dựa trên quan hệ giữa người và vật: vật nuôi người, hay vật sai khiến người. Nhiều nhà chú giải về sau hiểu bụng là bên trong, mắt là bên ngoài, và đọc chương này như lời bàn về việc giữ tâm khỏi bị cảnh ngoài kéo đi. Hai lối hiểu không loại trừ nhau, vì cái vật sai khiến người cũng là cái từ bên ngoài đi vào.
Cùng thời Chiến Quốc, phái Mặc gia cũng chê âm nhạc, trong thiên Phi nhạc của sách Mặc Tử. Lý do Mặc Tử đưa ra là nhạc tốn tiền của, hao sức dân mà không đem lại cơm áo. Chương 12 nhìn từ chỗ khác: màu và nhạc làm hỏng chính cái mắt, cái tai của người hưởng. Thiên Thiên địa của Trang Tử có đoạn kể năm điều làm mất tính, gồm năm màu làm loạn mắt, năm tiếng làm loạn tai, năm mùi xông mũi, năm vị làm đục miệng, sự lấy bỏ làm rối lòng; đoạn ấy đi rất gần với chương này và có thể coi là một lời bàn rộng của người đời sau.
Đặt cạnh chương 11, chương 12 cho thấy phía ngược lại của chỗ trống. Bánh xe, đồ gốm, gian nhà dùng được nhờ lòng rỗng; mắt, tai, miệng bị năm màu, năm tiếng, năm vị lấp kín thì mất chỗ dùng, đúng như bốn chữ "thất khẩu chi dụng" trong lời chú Vương Bật. Chương 13 tiếp theo chuyển từ giác quan sang vinh nhục và cái thân.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 11
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 13
- Dẫn nhập