Chương 13 bàn về vinh sủng và nhục nhã, rồi lần về cái thân như chỗ phát sinh mọi mối lo. Câu chữ của chương ngắn nhưng khó. Có dị bản ở câu 寵為下 (sủng vi hạ), có hai cách hiểu cấu trúc 貴以身為天下 (quý dĩ thân vi thiên hạ), và lời chú Vương Bật ghép các vế khác với kinh văn đang lưu hành.
Nguyên văn
寵辱若驚,貴大患若身。何謂寵辱若驚?寵為下,得之若驚,失之若驚,是謂寵辱若驚。 何謂貴大患若身? 吾所以有大患者,為吾有身, 及吾無身, 吾有何患?故貴以身為天下,若可寄天下; 愛以身為天下,若可託天下。
Phiên âm
Sủng nhục nhược kinh, quý đại hoạn nhược thân. Hà vị sủng nhục nhược kinh? Sủng vi hạ, đắc chi nhược kinh, thất chi nhược kinh, thị vị sủng nhục nhược kinh. Hà vị quý đại hoạn nhược thân? Ngô sở dĩ hữu đại hoạn giả, vị ngô hữu thân, cập ngô vô thân, ngô hữu hà hoạn? Cố quý dĩ thân vi thiên hạ, nhược khả ký thiên hạ; ái dĩ thân vi thiên hạ, nhược khả thác thiên hạ.
Dịch nghĩa
Được sủng hay bị nhục đều như kinh hãi; coi trọng mối lo lớn như coi trọng thân mình. Sao gọi là được sủng hay bị nhục đều như kinh hãi? Được sủng là ở phận dưới; được nó thì kinh hãi, mất nó cũng kinh hãi, thế gọi là sủng nhục nhược kinh.
Sao gọi là coi trọng mối lo lớn như thân mình?
Ta sở dĩ có mối lo lớn là vì ta có thân;
đến khi ta không có thân,
thì ta còn lo gì? Cho nên người quý thân mình hơn việc làm thiên hạ thì có thể gửi thiên hạ cho;
người yêu thân mình hơn việc làm thiên hạ thì có thể giao thiên hạ cho.
Chú thích
寵辱若驚 (sủng nhục nhược kinh). 寵 (sủng) là được yêu chiều, được ban ơn; 辱 (nhục) là bị làm nhục; 驚 (kinh) là giật mình, hoảng hốt. Câu này đặt sủng và nhục ngang nhau, vì cả hai đều làm người ta chao đảo. Vương Bật chú: «寵必有辱,榮必有患» (sủng tất hữu nhục, vinh tất hữu hoạn), có sủng ắt có nhục, có vinh ắt có họa; «驚辱等、榮患同也» (kinh nhục đẳng, vinh hoạn đồng dã), kinh với nhục ngang nhau, vinh với họa như một. Ông nói thêm: «為下得寵辱榮患若驚,則不足以亂天下也» (vi hạ đắc sủng nhục vinh hoạn nhược kinh, tắc bất túc dĩ loạn thiên hạ dã). Câu này khó, có thể hiểu là kẻ ở dưới mà nhận sủng nhục vinh họa đều với lòng kinh sợ thì không đủ sức làm loạn thiên hạ. Lời chú ở đây hướng về chuyện trị loạn nhiều hơn chuyện tu thân.
貴大患若身 (quý đại hoạn nhược thân). Đây là câu khó nhất chương. Vương Bật chú: «大患,榮寵之屬也» (đại hoạn, vinh sủng chi thuộc dã), mối lo lớn là thứ thuộc loại vinh sủng; «生之厚,必入死之地» (sinh chi hậu, tất nhập tử chi địa), lo cho sự sống quá dày ắt đi vào đất chết; «人迷之於榮寵,返之於身» (nhân mê chi ư vinh sủng, phản chi ư thân), người ta mê vinh sủng thì họa quay về chính thân mình, nên mới nói mối lo lớn như thân. Ý "sinh chi hậu" gặp lại ở chương 50 (dĩ kỳ sinh sinh chi hậu) và chương 75 (dĩ kỳ cầu sinh chi hậu).
寵為下 (sủng vi hạ). Bản Vương Bật chép như vậy: được sủng tự nó đã là ở dưới, vì kẻ nhận ơn luôn lệ thuộc người ban ơn. Các bản khác có chỗ chép 辱為下 (nhục vi hạ), có chỗ chép 寵為上,辱為下 (sủng vi thượng, nhục vi hạ). Cách chép sau đối nhau cân hơn nhưng làm mờ ý của bản Vương Bật, vốn coi chính sự được sủng đã là thấp. Được thì lo giữ, mất thì hoảng, vì đã treo mình vào tay người khác.
吾所以有大患者,為吾有身 (ngô sở dĩ hữu đại hoạn giả, vị ngô hữu thân). Chữ 為 (vị) đọc vị, nghĩa là vì. Vương Bật chú gọn: «由有其身也» (do hữu kỳ thân dã), do có cái thân vậy. Thân ở đây gồm cả thân thể lẫn cái ta có danh phận, có thể diện, có cái để mất.
及吾無身,吾有何患 (cập ngô vô thân, ngô hữu hà hoạn). Vương Bật chú: «歸之自然也» (quy chi tự nhiên dã), đem nó trả về tự nhiên. Theo lời chú, vô thân là không lấy thân làm chỗ bám víu, để thân trở về với tự nhiên. Lời chú không hề nói tới việc hủy thân hay chán thân.
故貴以身為天下,若可寄天下;愛以身為天下,若可託天下 (cố quý dĩ thân vi thiên hạ, nhược khả ký thiên hạ; ái dĩ thân vi thiên hạ, nhược khả thác thiên hạ). 寄 (ký) là gửi; 託 (thác) là giao phó. Cấu trúc này có hai cách hiểu: quý thân mình hơn việc trị thiên hạ, hoặc đem lòng quý thân mà lo cho thiên hạ. Lời chú Vương Bật theo cách thứ nhất: «無以易其身,故曰貴也» (vô dĩ dịch kỳ thân, cố viết quý dã), không lấy gì đổi được cái thân nên gọi là quý; «無物可以損其身,故曰愛也» (vô vật khả dĩ tổn kỳ thân, cố viết ái dã), không vật gì làm tổn được cái thân nên gọi là yêu. Rồi ông kết: «不以寵辱榮患損易其身,然後乃可以天下付之也» (bất dĩ sủng nhục vinh hoạn tổn dịch kỳ thân, nhiên hậu nãi khả dĩ thiên hạ phó chi dã), không để sủng nhục vinh họa làm tổn hay làm đổi cái thân, rồi sau mới có thể đem thiên hạ giao cho.
Có một chỗ lệch nhỏ. Kinh văn đang lưu hành ghép quý với 寄 (ký), ái với 託 (thác); lời chú Vương Bật lại ghép quý với thác, ái với ký. Thiên Tại hựu của Trang Tử dẫn câu này theo đúng thứ tự trong lời chú: «貴以身於為天下,則可以託天下;愛以身於為天下,則可以寄天下» (quý dĩ thân ư vi thiên hạ, tắc khả dĩ thác thiên hạ; ái dĩ thân ư vi thiên hạ, tắc khả dĩ ký thiên hạ). Có thể bản kinh Vương Bật dùng khi xưa cũng theo thứ tự ấy, về sau mới bị đổi; đây là suy đoán, chưa có bằng chứng trực tiếp. Chữ 於 (ư) trong câu dẫn của Trang Tử cũng nghiêng về cách hiểu quý thân hơn việc làm thiên hạ.
Lời bàn
Chương 13 nói về một thứ lệ thuộc khó nhận ra. Bị nhục thì ai cũng thấy khổ, còn được sủng thì người ta thường chỉ thấy vui. Lão Tử xếp hai thứ vào một chỗ vì cả hai cùng đặt giá trị của người vào tay kẻ khác. Kẻ được sủng phải dò sắc mặt người ban sủng, và nỗi sợ mất đi theo liền với cái được. Ba chữ "sủng vi hạ" trong bản Vương Bật nói gọn điều ấy.
Chương 44 hỏi "danh dữ thân thục thân", danh với thân cái nào gần gũi hơn; chương 13 đã trả lời trước khi gọi vinh sủng là mối lo lớn. Chương 7 thì nói "hậu kỳ thân nhi thân tiên, ngoại kỳ thân nhi thân tồn", để thân ra sau mà thân lại ở trước, để thân ra ngoài mà thân lại còn. Thoạt đọc, chương 7 bảo đặt thân ra ngoài, chương 13 bảo quý thân, tưởng như trái nhau. Đặt lời chú Vương Bật vào giữa thì hai chương gặp nhau ở chỗ cái thân được giữ là cái thân không bị đem ra đổi chác trong cuộc tranh vinh nhục.
Phần cuối chương từng bị đọc thành lời bênh vực sự vị kỷ. Sách Lã thị Xuân thu, thiên Bất nhị, ghi Dương Sinh chủ trương quý kỷ, và một số học giả hiện đại đặt chương 13 gần với tư tưởng quý kỷ gắn với tên Dương Chu. Lời chú Vương Bật lại đi hướng khác: người quý thân là người không để vinh nhục mua chuộc hay dọa nạt, nên mới đáng được giao việc thiên hạ. Xét theo lẽ ấy, kẻ khao khát quyền vị là kẻ không nên giao.
Lời chú Vương Bật đọc chương này trong khuôn khổ người cầm quyền, vì thiên hạ ở đây là thứ có thể gửi, có thể giao. Cách đọc thuần tu thân, coi chương này như lời bàn về sự yên lòng trước khen chê, là hướng đọc của đời sau và cũng có lý riêng. Dù theo hướng nào, văn bản vẫn khép lại bằng hai chữ thiên hạ.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 12
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 14
- Dẫn nhập