Chương 14 là một trong những đoạn tả Đạo trực tiếp nhất của sách, nhưng toàn bằng lối phủ định: nhìn không thấy, nghe không ra, nắm không được. Phần cuối chương chuyển sang câu "chấp cổ chi đạo, dĩ ngự kim chi hữu", đem cái khó nắm bắt ấy về với việc trị đời. Ở câu này bản lụa Mã Vương Đôi có một chữ khác bản truyền thế.
Nguyên văn
視之不見名曰夷,聽之不聞名曰希,搏之不得名曰微。此三者,不可致詰,故混而為一。 其上不皦,其下不昧。繩繩不可名,復歸於無物。是謂無狀之狀,無物之象, 是謂惚恍。 迎之不見其首,隨之不見其後。執古之道,以御今之有。 能知古始,是謂道紀。
Phiên âm
Thị chi bất kiến danh viết di, thính chi bất văn danh viết hi, bác chi bất đắc danh viết vi. Thử tam giả, bất khả trí cật, cố hỗn nhi vi nhất. Kỳ thượng bất kiểu, kỳ hạ bất muội. Thằng thằng bất khả danh, phục quy ư vô vật. Thị vị vô trạng chi trạng, vô vật chi tượng, thị vị hốt hoảng. Nghênh chi bất kiến kỳ thủ, tùy chi bất kiến kỳ hậu. Chấp cổ chi đạo, dĩ ngự kim chi hữu. Năng tri cổ thủy, thị vị đạo kỷ.
Dịch nghĩa
Nhìn mà không thấy gọi là di, nghe mà không nghe ra gọi là hi, nắm mà không được gọi là vi. Ba điều ấy không thể gạn hỏi đến cùng, nên hòa lẫn làm một.
Phía trên nó không sáng, phía dưới nó không tối. Dằng dặc không thể gọi tên, lại trở về chỗ không vật. Ấy gọi là cái dáng của cái không dáng, cái tượng của cái không vật,
ấy gọi là hốt hoảng.
Đón phía trước không thấy đầu nó, theo phía sau không thấy đuôi nó. Nắm đạo xưa để chế ngự những việc của nay.
Biết được khởi đầu thời xưa, ấy gọi là đầu mối của Đạo.
Chú thích
視之不見名曰夷 (thị chi bất kiến danh viết di). 夷 (di) vốn là bằng phẳng, không có chỗ nổi lên cho mắt bám vào. Ở hai câu sau, 希 (hi) là thưa, nhỏ, tiếng không nghe ra; 微 (vi) là nhỏ mảnh, không nắm được; 搏 (bác) là chộp, nắm bằng tay. Hà Thượng Công giải gọn: không màu gọi là di, không tiếng gọi là hi, không hình gọi là vi. Chương 41 dùng chữ hi theo nghĩa ấy trong câu "đại âm hi thanh". Trong các bản cổ, thứ tự ba chữ gán cho ba giác quan có chỗ không giống bản Vương Bật, nhưng không làm đổi ý chung.
此三者,不可致詰,故混而為一 (thử tam giả, bất khả trí cật, cố hỗn nhi vi nhất). 致詰 (trí cật) là gạn hỏi đến cùng. Vương Bật chú: «無狀無象,無聲無響» (vô trạng vô tượng, vô thanh vô hưởng), không dáng không tượng, không tiếng không vang, «故能無所不通,無所不往» (cố năng vô sở bất thông, vô sở bất vãng), nên không chỗ nào không thông, không đâu không tới. Vì không thể biết, nên «更以我耳目體不知為名» (cánh dĩ ngã nhĩ mục thể bất tri vi danh), lại lấy chỗ tai, mắt, thân thể ta không biết mà đặt tên. Theo lời chú, ba tên di, hi, vi ghi lại giới hạn của người nhìn, người nghe, người nắm; chúng không tả được bản thân Đạo.
其上不皦,其下不昧 (kỳ thượng bất kiểu, kỳ hạ bất muội). 皦 (kiểu) là trắng sáng; 昧 (muội) là tối. Vật thường có mặt hứng sáng và mặt khuất tối; cái được tả ở đây không có sự phân chia ấy.
繩繩不可名,復歸於無物 (thằng thằng bất khả danh, phục quy ư vô vật). 繩繩 (thằng thằng) gợi hình sợi dây nối dài không dứt. 復 (phục) là trở về, chữ sẽ thành then chốt ở chương 16.
是謂無狀之狀,無物之象 (thị vị vô trạng chi trạng, vô vật chi tượng). Vương Bật chú: «欲言無邪,而物由以成» (dục ngôn vô da, nhi vật do dĩ thành), muốn nói là không chăng, thì vật do nó mà thành; «欲言有邪,而不見其形» (dục ngôn hữu da, nhi bất kiến kỳ hình), muốn nói là có chăng, thì không thấy hình nó. Hai câu chú đặt Đạo ra ngoài cả phía có lẫn phía không.
是謂惚恍 (thị vị hốt hoảng). Hốt hoảng ở đây là mờ mịt, lúc như có lúc như không; tiếng Việt về sau dùng hai chữ này theo nghĩa sợ hãi, khác hẳn. Vương Bật chú: «不可得而定也» (bất khả đắc nhi định dã), không thể định được. Chương 21 dùng lại: "đạo chi vi vật, duy hoảng duy hốt".
迎之不見其首,隨之不見其後 (nghênh chi bất kiến kỳ thủ, tùy chi bất kiến kỳ hậu). Đứng đón không thấy chỗ bắt đầu, đi theo không thấy chỗ kết thúc.
執古之道,以御今之有 (chấp cổ chi đạo, dĩ ngự kim chi hữu). 御 (ngự) là cầm cương, chế ngự. Vương Bật chú chữ 有 (hữu): «有,有其事» (hữu, hữu kỳ sự), hữu là có việc của nó, tức các việc đang diễn ra. Ông giải thêm: «雖今古不同,時移俗易» (tuy kim cổ bất đồng, thời di tục dịch), tuy xưa nay khác nhau, thời dời tục đổi, nhưng không ai không nhờ cái ấy mà thành việc trị. Bản lụa Mã Vương Đôi, theo các bản thích văn đã công bố, chép câu này là 執今之道 (chấp kim chi đạo), nắm đạo của nay.
能知古始,是謂道紀 (năng tri cổ thủy, thị vị đạo kỷ). 紀 (kỷ) vốn là đầu mối cuộn tơ; nắm được đầu mối thì gỡ được cả cuộn. Vương Bật chú: «上古雖遠,其道存焉» (thượng cổ tuy viễn, kỳ đạo tồn yên), thượng cổ tuy xa mà đạo ấy vẫn còn, «故雖在今,可以知古始也» (cố tuy tại kim, khả dĩ tri cổ thủy dã), nên tuy ở thời nay vẫn có thể biết khởi đầu xưa.
Lời bàn
Gần như cả chương được dựng bằng chữ không: không thấy, không nghe, không được, không sáng, không tối, không tên, không dáng, không đầu, không đuôi. Lão Tử không nói Đạo là gì, chỉ ghi lại những chỗ giác quan với không tới. Lối nói ấy đã có từ chương 1 (danh khả danh, phi thường danh) và sẽ trở lại ở chương 25, khi người viết bảo mình không biết tên nó, chỉ tạm đặt chữ là Đạo. Chương 35 có mấy câu gần như lặp lại chương này: nhìn nó không đủ thấy, nghe nó không đủ nghe, dùng nó không hết.
Những câu phủ định ấy không dẫn tới hư vô. "Vô trạng chi trạng" vẫn là một cái dáng, "vô vật chi tượng" vẫn là một hình tượng, và chương 21 nói rõ trong cái hoảng hốt ấy có tượng, có vật, có tinh. Vương Bật giữ cả hai phía bằng hai câu muốn nói là không, muốn nói là có. Lời chú ở đây cũng soi lại chương 11: cái lỗ trong lòng bầu xe không ai nhìn thấy, mà xe vẫn nhờ nó mà chạy.
Phần cuối chương kéo vấn đề về việc trị. Theo bản Vương Bật, người cầm quyền nắm đạo xưa để xử việc nay. Xưa ở đây là khởi đầu, chỗ vạn vật từ đó mà ra, và lời chú nhấn vào chỗ nó không đổi giữa lúc thời dời tục đổi. Nếu theo bản lụa Mã Vương Đôi, câu văn lại nói nắm đạo của nay để xử việc nay, rồi từ đó mà biết được khởi đầu xưa. Hai cách chép dẫn tới hai thái độ khác nhau với quá khứ, và học giới chưa thống nhất bản nào gần nguyên gốc hơn.
Chương 15 kế tiếp chuyển từ Đạo sang người đắc đạo, và lại dùng những chữ vi, diệu, huyền, thâm bất khả thức để tả họ. Người giữ Đạo, theo cách Lão Tử viết, cũng khó thấy như chính cái Đạo mà chương 14 vừa tả.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 13
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 15
- Dẫn nhập