Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 15: Cổ chi thiện vi sĩ giả

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 14 tả Đạo bằng những gì giác quan không nắm được; chương 15 chuyển sang người đắc đạo và cũng thừa nhận ngay rằng người ấy khó nhận biết. Lão Tử vì vậy chỉ gượng tả họ bằng một chuỗi so sánh. Câu cuối chương là một trong những câu có nhiều cách đọc nhất sách.

Nguyên văn

古之善為士者,微妙玄通,深不可識。夫唯不可識,故強為之容。豫焉若冬涉川, 猶兮若畏四鄰, 儼兮其若容,渙兮若冰之將釋,敦兮其若樸,曠兮其若谷,混兮其若濁。 孰能濁以靜之徐清?孰能安以久動之徐生? 保此道者不欲盈, 夫唯不盈,故能蔽不新成。

Phiên âm

Cổ chi thiện vi sĩ giả, vi diệu huyền thông, thâm bất khả thức. Phù duy bất khả thức, cố cưỡng vi chi dung. Dự yên nhược đông thiệp xuyên, do hề nhược úy tứ lân, nghiễm hề kỳ nhược dung, hoán hề nhược băng chi tương thích, đôn hề kỳ nhược phác, khoáng hề kỳ nhược cốc, hỗn hề kỳ nhược trọc. Thục năng trọc dĩ tĩnh chi từ thanh? Thục năng an dĩ cửu động chi từ sinh? Bảo thử đạo giả bất dục doanh, phù duy bất doanh, cố năng tế bất tân thành.

Dịch nghĩa

Người giỏi làm kẻ sĩ thời xưa nhỏ nhiệm, mầu nhiệm, sâu kín, thông suốt, sâu đến không thể biết được. Chính vì không thể biết được nên phải gượng tả dáng vẻ họ. Dè dặt như mùa đông lội qua sông,

ngập ngừng như sợ láng giềng bốn phía,

nghiêm trang như người làm khách, tan ra như băng sắp rã, dày dặn như gỗ chưa đẽo, trống rộng như hang núi, lẫn lộn như nước đục.

Ai có thể lấy cái đục mà làm cho lặng, để dần dần trong? Ai có thể lấy cái yên mà làm cho động lâu, để dần dần sinh?

Người giữ đạo này không muốn đầy.

Chính vì không đầy nên có thể che chở mà không làm thành cái mới.

Chú thích

古之善為士者 (cổ chi thiện vi sĩ giả). Sĩ thời Xuân Thu là lớp người có học, có thể ra làm quan. Bản lụa Mã Vương Đôi, theo các bản thích văn đã công bố, chép câu này là 古之善為道者 (cổ chi thiện vi đạo giả), người giỏi theo đạo thời xưa; chương 65 của bản truyền thế cũng mở đầu bằng đúng câu ấy.

微妙玄通,深不可識 (vi diệu huyền thông, thâm bất khả thức). Bốn chữ chồng lên nhau, đều chỉ cái kín đáo không lộ ra ngoài. 識 (thức) là nhận biết.

夫唯不可識,故強為之容 (phù duy bất khả thức, cố cưỡng vi chi dung). 夫 (phù) là trợ từ đầu câu. 強 (cưỡng) là gượng; 容 (dung) là dáng vẻ. Chương 25 cũng dùng chữ cưỡng khi người viết gượng gọi Đạo là lớn.

豫焉若冬涉川 (dự yên nhược đông thiệp xuyên). 豫 (dự) là chần chừ. Vương Bật chú: «冬之涉川,豫然若欲度、若不欲度» (đông chi thiệp xuyên, dự nhiên nhược dục độ, nhược bất dục độ), mùa đông lội sông, chần chừ như muốn qua mà như không muốn qua, «其情不可得見之貌也» (kỳ tình bất khả đắc kiến chi mạo dã), là dáng vẻ không ai thấy được tình ý bên trong. Lời chú nhấn vào chỗ người ngoài không đoán được ý họ hơn là vào sự rụt rè.

猶兮若畏四鄰 (do hề nhược úy tứ lân). 猶 (do) cũng là ngập ngừng; hai chữ dự và do ghép lại thành từ do dự. Vương Bật chú: «四鄰合攻中央之主,猶然不知所趣向者也» (tứ lân hợp công trung ương chi chủ, do nhiên bất tri sở xu hướng giả dã), láng giềng bốn phía cùng đánh vào người chủ ở giữa, ngập ngừng chẳng biết hướng về đâu; «上德之人,其端兆不可覩,德趣不可見» (thượng đức chi nhân, kỳ đoan triệu bất khả đổ, đức xu bất khả kiến), người thượng đức đầu mối không thể thấy, chí hướng không thể nhìn, cũng như thế.

儼兮其若容 (nghiễm hề kỳ nhược dung). 儼 (nghiễm) là nghiêm trang. Bản Vương Bật chép 容 (dung); bản Hà Thượng Công và nhiều bản khác chép 客 (khách). Chữ dung đã dùng ngay trước trong câu "cưỡng vi chi dung", nên nhiều nhà hiệu khám cho rằng ở đây là chữ khách chép nhầm. Phần dịch theo chữ khách: người làm khách nhà người thì giữ ý, không tự tiện.

渙兮若冰之將釋 (hoán hề nhược băng chi tương thích). 渙 (hoán) là tan ra; 釋 (thích) là rã. Đặt ngay sau dáng nghiêm là dáng tan, cho thấy người ấy nghiêm mà không cứng.

敦兮其若樸,曠兮其若谷,混兮其若濁 (đôn hề kỳ nhược phác, khoáng hề kỳ nhược cốc, hỗn hề kỳ nhược trọc). 敦 (đôn) là dày, chất phác; 樸 (phác) là gỗ chưa đẽo, khái niệm sẽ trở lại ở các chương 19, 28, 32, 37. 曠 (khoáng) là rộng trống; 谷 (cốc) là hang núi, chỗ trũng nhận nước, gợi lại chữ cốc thần ở chương 6. 混 (hỗn) là lẫn lộn. Vương Bật chú gộp: «凡此諸若,皆言其容象不可得而形名也» (phàm thử chư nhược, giai ngôn kỳ dung tượng bất khả đắc nhi hình danh dã), mọi chữ như ấy đều để nói dáng vẻ họ không thể lấy hình mà gọi tên.

孰能濁以靜之徐清?孰能安以久動之徐生 (thục năng trọc dĩ tĩnh chi từ thanh, thục năng an dĩ cửu động chi từ sinh). 徐 (từ) là thong thả, dần dần. Vương Bật chú: «夫晦以理物則得明,濁以靜物則得清,安以動物則得生,此自然之道也» (phù hối dĩ lý vật tắc đắc minh, trọc dĩ tĩnh vật tắc đắc thanh, an dĩ động vật tắc đắc sinh, thử tự nhiên chi đạo dã), lấy cái tối mà sửa sang vật thì được sáng, lấy cái đục mà làm yên vật thì được trong, lấy cái yên mà làm động vật thì được sống, ấy là đạo tự nhiên. Ông giải thêm: «孰能者,言其難也。徐者,詳慎也» (thục năng giả, ngôn kỳ nan dã; từ giả, tường thận dã), nói ai có thể là nói điều ấy khó; từ là kỹ càng, thận trọng. Theo lời chú, cái đục là dáng của chính người đắc đạo, cái dáng "hỗn hề kỳ nhược trọc" vừa nói; người ấy nhờ không phô sự trong của mình mà làm cho vật lắng xuống. Phần đông người đọc về sau hiểu theo lối gần hơn: ai làm cho nước đục lặng xuống để tự trong.

保此道者不欲盈 (bảo thử đạo giả bất dục doanh). Vương Bật chú: «盈必溢也» (doanh tất dật dã), đầy thì ắt tràn. Chương 9 đã nói "trì nhi doanh chi, bất như kỳ dĩ".

夫唯不盈,故能蔽不新成 (phù duy bất doanh, cố năng tế bất tân thành). Vương Bật chú: «蔽,覆蓋也» (tế, phúc cái dã), tế là che phủ. Theo đó câu văn có nghĩa: vì không đầy nên che chở được vạn vật mà không tự làm thành cái mới. Nhiều nhà chú giải khác đọc chữ này là 敝 (tệ), cũ nát, và hiểu là cũ mà không cần làm mới; lại có người cho chữ 不 (bất) vốn là 而 (nhi), đọc thành cũ rồi lại mới. Các cách đọc đều có người theo, chưa ngã ngũ.

Lời bàn

Bảy hình ảnh của chương chia làm hai nhóm khá rõ. Ba hình ảnh đầu, lội sông mùa đông, sợ láng giềng, làm khách, đều nói về sự dè dặt. Bốn hình ảnh sau, băng tan, gỗ mộc, hang trống, nước đục, nói về sự mở ra và hòa vào. Lời chú Vương Bật không tách hai nhóm, mà gom tất cả vào một ý là dáng vẻ người ấy không thể lấy hình mà gọi tên. Như vậy chương 15 lặp lại ở con người điều chương 14 nói về Đạo: người đắc đạo cũng thâm bất khả thức, cũng chỉ tả được bằng so sánh.

Hình ảnh nước đục gặp lại ở chương 4 và chương 56 trong cụm "hòa kỳ quang, đồng kỳ trần", làm dịu ánh sáng, hòa cùng bụi bặm. Chương 20 sẽ là bức tự họa của chính người nói, với những câu như người đời sáng sủa, riêng ta tối tăm. Ba chương 14, 15 và 20 có thể đọc thành một chuỗi, từ Đạo khó thấy tới người giữ Đạo khó thấy.

Hai câu hỏi bắt đầu bằng thục năng đi thành cặp, một câu từ động về tĩnh, một câu từ tĩnh ra động. Lão Tử khen sự lắng, nhưng cũng nói cái yên lâu ngày phải được khởi động để sinh. Chữ từ (徐) đặt ở cả hai vế, và Vương Bật giải nó là kỹ càng, thận trọng, nên lắng xuống hay khởi lên đều không được vội.

Câu "bảo thử đạo giả bất dục doanh" nối với chương 9 và với chương 4 (dụng chi hoặc bất doanh). Câu cuối thì đổi ý theo cách đọc. Đọc theo Vương Bật, người không đầy che chở được vật mà không cần dựng cái mới để khoe công. Đọc theo chữ tệ, người ấy chịu được cái cũ, cái tầm thường, không chạy theo cái mới, gần với câu "tệ tắc tân" của chương 22, cũ nát thì được mới. Hai cách đọc khác nhau ở chữ, song cùng dựa trên hai chữ bất doanh đứng ngay trước.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Dương Đức Thái

Dương Đức Thái

Phó chủ tịch Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)Phong thủy thực nghiệm
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.