Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 16: Trí hư cực, thủ tĩnh đốc

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026
Đạo Đức Kinh, chương 16: Trí hư cực, thủ tĩnh đốc

Ảnh: Kolforn · CC BY-SA 4.0

Chương 16 mở bằng hai câu về hư và tĩnh, rồi nói người giữ được hư tĩnh sẽ thấy vạn vật cùng trở về gốc. Chữ phục (復), trở về, đã thấp thoáng ở chương 14, tới đây thành trục của cả chương. Phần cuối là một chuỗi bậc nối nhau, trong đó có một chữ mà các bản chép không giống nhau.

Nguyên văn

致虛極,守靜篤。 萬物並作,吾以觀復。 夫物芸芸,各復歸其根。歸根曰靜,是謂復命。復命曰常, 知常曰明。不知常,妄作凶。 知常容, 容乃公, 公乃全, 全乃天, 天乃道, 道乃久, 沒身不殆。

Phiên âm

Trí hư cực, thủ tĩnh đốc. Vạn vật tịnh tác, ngô dĩ quan phục. Phù vật vân vân, các phục quy kỳ căn. Quy căn viết tĩnh, thị vị phục mệnh. Phục mệnh viết thường, tri thường viết minh. Bất tri thường, vọng tác hung. Tri thường dung, dung nãi công, công nãi toàn, toàn nãi thiên, thiên nãi đạo, đạo nãi cửu, một thân bất đãi.

Dịch nghĩa

Đạt tới chỗ hư đến tận cùng, giữ sự tĩnh cho thật bền.

Vạn vật cùng trỗi dậy, ta nhân đó mà xem sự trở về.

Vật nhiều rậm rạp, rồi vật nào cũng trở về gốc của nó. Trở về gốc gọi là tĩnh, ấy gọi là trở về mệnh. Trở về mệnh gọi là thường,

biết thường gọi là sáng. Không biết thường thì làm càn, gặp điều dữ.

Biết thường thì bao dung,

bao dung thì công bằng,

công bằng thì trọn khắp,

trọn khắp thì hợp trời,

hợp trời thì hợp Đạo,

hợp Đạo thì lâu dài,

trọn đời không nguy.

Chú thích

致虛極,守靜篤 (trí hư cực, thủ tĩnh đốc). 致 (trí) là đưa tới; 篤 (đốc) là dày, chắc. Vương Bật chú: «言致虛物之極,篤守靜物之真正也» (ngôn trí hư vật chi cực, đốc thủ tĩnh vật chi chân chính dã), nói đạt tới chỗ cùng cực của sự hư của vật, giữ bền chỗ chân chính của sự tĩnh của vật. Lời chú gắn hư và tĩnh vào vật: đó là trạng thái gốc của vạn vật, và lòng người quan sát cũng phải tới được trạng thái ấy.

萬物並作,吾以觀復 (vạn vật tịnh tác, ngô dĩ quan phục). 並 (tịnh) là cùng lúc; 作 (tác) là trỗi dậy. Vương Bật chú: «以虛靜觀其反復» (dĩ hư tĩnh quan kỳ phản phục), lấy hư tĩnh mà xem sự quay về của chúng; «凡有起於虛,動起於靜» (phàm hữu khởi ư hư, động khởi ư tĩnh), phàm cái có đều khởi từ hư, cái động đều khởi từ tĩnh, nên vạn vật tuy cùng động mà rốt cuộc «卒復歸於虛靜» (tốt phục quy ư hư tĩnh), trở về hư tĩnh.

夫物芸芸,各復歸其根 (phù vật vân vân, các phục quy kỳ căn). 夫 (phù) là trợ từ đầu câu. 芸芸 (vân vân) là dáng cây cỏ rậm rạp; 根 (căn) là gốc rễ.

歸根曰靜,是謂復命 (quy căn viết tĩnh, thị vị phục mệnh). Vương Bật chú: về gốc thì tĩnh, tĩnh thì trở về mệnh, và «復命則得性命之常» (phục mệnh tắc đắc tính mệnh chi thường), trở về mệnh thì được cái thường của tính mệnh. Mệnh ở đây là phần trời phú, phần gốc của mỗi vật, khác với nghĩa số mệnh may rủi dùng về sau.

復命曰常,知常曰明 (phục mệnh viết thường, tri thường viết minh). Vương Bật chú: «常之為物,不偏不彰,無皦昧之狀,溫涼之象» (thường chi vi vật, bất thiên bất chương, vô kiểu muội chi trạng, ôn lương chi tượng), cái thường không lệch, không phô, không có dáng sáng tối, không có tượng ấm lạnh. Hai chữ kiểu muội gợi lại câu "kỳ thượng bất kiểu, kỳ hạ bất muội" ở chương 14. Chương 55 có câu "tri hòa viết thường, tri thường viết minh", dùng lại đúng chuỗi chữ này.

不知常,妄作凶 (bất tri thường, vọng tác hung). 妄作 (vọng tác) là làm càn. Vương Bật chú rằng mất cái thường thì «邪入乎分,則物離其分» (tà nhập hồ phận, tắc vật ly kỳ phận), tà xâm vào phận, vật rời khỏi phận của nó.

知常容,容乃公,公乃全,全乃天,天乃道,道乃久 (tri thường dung, dung nãi công, công nãi toàn, toàn nãi thiên, thiên nãi đạo, đạo nãi cửu). Vương Bật chú từng bậc. Dung là «無所不包通» (vô sở bất bao thông), không gì không bao chứa, thông suốt; tiếp đó là «蕩然公平» (đãng nhiên công bình), công bằng thênh thang; rồi «無所不周普» (vô sở bất chu phổ), không đâu không trùm khắp; rồi «同乎天» (đồng hồ thiên), cùng với trời; rồi «與天合德,體道大通» (dữ thiên hợp đức, thể đạo đại thông), hợp đức với trời, thể nhập Đạo mà thông suốt lớn; sau cùng «窮極虛無,得道之常» (cùng cực hư vô, đắc đạo chi thường), tới tận cùng hư vô, được cái thường của Đạo, thì không bao giờ cạn.

Nhiều bản Vương Bật thông hành chép 公乃王,王乃天 (công nãi vương, vương nãi thiên), công bằng thì làm vua, làm vua thì hợp trời. Bản dùng ở đây chép 全 (toàn). Lời chú "vô sở bất chu phổ" của Vương Bật hợp với nghĩa trọn khắp hơn nghĩa làm vua, nên có nhà hiệu khám cho rằng chữ vương do chữ toàn chép lầm mà ra. Người giữ chữ vương thì dẫn chương 25, nơi vương đứng cạnh trời, đất, Đạo làm bốn cái lớn. Chỗ này còn bàn.

沒身不殆 (một thân bất đãi). 沒身 (một thân) là hết đời; 殆 (đãi) là nguy. Vương Bật chú: cái vô «水火不能害,金石不能殘» (thủy hỏa bất năng hại, kim thạch bất năng tàn), nước lửa không hại được, vàng đá không phá được; đem dùng trong lòng thì «虎兕無所投其齒角,兵戈無所容其鋒刃» (hổ hủy vô sở đầu kỳ xỉ giác, binh qua vô sở dung kỳ phong nhận), hổ và tê giác không có chỗ cắm nanh sừng, gươm giáo không có chỗ đặt mũi nhọn. Lời chú mượn ý chương 50. Bốn chữ một thân bất đãi còn gặp ở chương 52.

Lời bàn

Chương 16 có thể đọc như một trình tự. Trước hết là làm hư, làm tĩnh. Kế đó là đứng trong hư tĩnh mà xem vạn vật trỗi dậy. Từ chỗ xem ấy mới thấy vật nào rồi cũng về gốc, và mới gọi được tên cái lẽ không đổi là thường. Biết thường thì sáng, không biết thì làm càn. Chương 47 đẩy ý này xa hơn khi nói không ra khỏi cửa mà biết thiên hạ.

Chữ phục nối chương này với nhiều chương khác. Chương 25 tả Đạo "đại viết thệ, thệ viết viễn, viễn viết phản", lớn thì trôi đi, trôi đi thì xa, xa thì quay lại; chương 40 gói vào một câu "phản giả đạo chi động". Ở chương 16, sự trở về được thấy qua cây cỏ, rậm rạp rồi về gốc. Vương Bật dựng học thuyết lấy vô làm gốc trên những câu như vậy. Ông viết rằng có khởi từ hư, động khởi từ tĩnh, và vạn vật rốt cuộc quay về hư tĩnh; với ông, hư tĩnh vừa là chỗ đứng của người quan sát, vừa là nơi vật trở về.

Chuỗi bậc cuối chương đi từ hiểu biết tới bao dung, từ bao dung tới công bằng, rồi mở rộng dần tới trời và Đạo. Lý của chuỗi ấy khá tự nhiên. Người thấy mọi vật đều có lúc đi lúc về thì khó còn khắt khe với vật đang ở lúc đi ra của nó; không bao dung thì cũng không đứng giữa mà xét cho công bằng được. Chữ ở bậc thứ ba, toàn hay vương, quyết định chuỗi này thuần là sự mở rộng của tâm, hay có thêm một bậc chính trị là người làm vua. Bản dùng ở đây theo chữ toàn, và lời chú Vương Bật cũng đọc theo hướng mở rộng.

Câu "bất tri thường, vọng tác hung" đặt đối với "tri thường viết minh". Chương 55 dùng lại cặp chữ này khi bàn về đứa trẻ giữ được hòa khí, còn chương 52 nói tới "tập thường", noi theo cái thường. Mấy chương ấy đều trở lại một ý đã nêu ở chương 16: biết nhịp đi về của vạn vật thì không làm trái nhịp ấy.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Hoàng Đình Kì

Hoàng Đình Kì

Phó ban CLB Tử Vi Miền Bắc · Ban Nghiên cứu & Tư vấn Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu SốKinh DịchĐào tạo Huyền học
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.