Chương 17 xếp người cầm quyền thành bốn bậc, và thước đo lấy từ phía dân: dân chỉ biết có họ, dân thân và khen, dân sợ, dân khinh. Tiếp theo là một câu về lòng tin, và câu kết có hai chữ 自然 (tự nhiên). Theo thứ tự tám mươi mốt chương, đây là lần đầu hai chữ này xuất hiện trong sách.
Nguyên văn
太上,下知有之, 其次,親而譽之, 其次,畏之, 其次,侮之。 信不足焉,有不信焉。 悠兮其貴言,功成事遂,百姓皆謂:我自然。
Phiên âm
Thái thượng, hạ tri hữu chi, kỳ thứ, thân nhi dự chi, kỳ thứ, úy chi, kỳ thứ, vũ chi. Tín bất túc yên, hữu bất tín yên. Du hề kỳ quý ngôn, công thành sự toại, bách tính giai vị: ngã tự nhiên.
Dịch nghĩa
Bậc trên hết, người dưới chỉ biết là có họ;
bậc kế đó, người dưới thân và khen;
bậc kế nữa, người dưới sợ;
bậc kế nữa, người dưới khinh nhờn.
Lòng tin không đủ thì có sự không tin.
Thong thả thay, họ quý lời nói; công thành việc xong, trăm họ đều bảo: ta tự nhiên như thế.
Chú thích
太上,下知有之 (thái thượng, hạ tri hữu chi). 太上 (thái thượng) là bậc cao nhất. Vương Bật chú: «太上,謂大人也。大人在上,故曰太上» (thái thượng, vị đại nhân dã; đại nhân tại thượng, cố viết thái thượng), thái thượng là bậc đại nhân, đại nhân ở trên nên gọi là thái thượng. Ông giải tiếp: «居無為之事,行不言之教,萬物作焉而不為始» (cư vô vi chi sự, hành bất ngôn chi giáo, vạn vật tác yên nhi bất vi thủy), ở trong việc vô vi, làm sự dạy không lời, vạn vật trỗi dậy mà không làm kẻ khởi đầu, nên người dưới chỉ biết có họ mà thôi, «言從上也» (ngôn tòng thượng dã), nghĩa là theo người trên. Mấy câu này lấy lời chương 2. Hà Thượng Công thì hiểu thái thượng là vua đời thái cổ, thời chưa có danh hiệu.
Một số bản đời sau chép 不知有之 (bất tri hữu chi), người dưới không biết có họ. Bản Vương Bật, cùng với bản lụa Mã Vương Đôi và thẻ tre Quách Điếm theo các bản thích văn đã công bố, đều có chữ 下 (hạ).
其次,親而譽之 (kỳ thứ, thân nhi dự chi). 譽 (dự) là khen. Vương Bật chú: «不能以無為居事,不言為教,立善行施,使下得親而譽之也» (bất năng dĩ vô vi cư sự, bất ngôn vi giáo, lập thiện hành thi, sử hạ đắc thân nhi dự chi dã), không thể lấy vô vi mà xử việc, lấy không lời làm sự dạy, nên phải dựng điều thiện, làm ơn huệ, khiến người dưới thân và khen.
其次,畏之 (kỳ thứ, úy chi). Vương Bật chú: «不復能以恩仁令物,而賴威權也» (bất phục năng dĩ ân nhân lệnh vật, nhi lại uy quyền dã), không còn lấy ơn nhân mà khiến được vật, phải dựa vào uy quyền.
其次,侮之 (kỳ thứ, vũ chi). 侮 (vũ) là khinh nhờn. Vương Bật chú: «不能法以正齊民,而以智治國,下知避之,其令不從» (bất năng pháp dĩ chính tề dân, nhi dĩ trí trị quốc, hạ tri tị chi, kỳ lệnh bất tòng), không thể theo phép ngay mà chỉnh dân, lại lấy trí khôn trị nước, người dưới biết đường lánh, lệnh ban ra không ai theo. Chương 65 có câu "dĩ trí trị quốc, quốc chi tặc".
信不足焉,有不信焉 (tín bất túc yên, hữu bất tín yên). Câu này gặp lại ở chương 23. Vương Bật chú bằng một so sánh: «夫御體失性,則疾病生;輔物失真,則疵釁作» (phù ngự thể thất tính, tắc tật bệnh sinh; phụ vật thất chân, tắc tì hấn tác), giữ thân mà trái tính thì bệnh tật sinh, giúp vật mà mất chân thì vết rạn nảy ra. Lòng tin thiếu ở trên thì sự không tin mọc ra ở dưới, theo đạo tự nhiên. Ông nói thêm: «已處不足,非智之所齊也» (dĩ xử bất túc, phi trí chi sở tề dã), đã ở vào chỗ thiếu thì trí khôn không bù được.
悠兮其貴言 (du hề kỳ quý ngôn). 悠 (du) là thong thả, xa vời; quý ngôn là quý lời, ít nói. Vương Bật chú: «無物可以易其言,言必有應» (vô vật khả dĩ dịch kỳ ngôn, ngôn tất hữu ứng), không vật gì đổi được lời họ, đã nói thì ắt có ứng.
功成事遂,百姓皆謂:我自然 (công thành sự toại, bách tính giai vị: ngã tự nhiên). 遂 (toại) là xong. Tự nhiên ở đây còn sát nghĩa gốc của hai chữ: tự nó như thế. Vương Bật chú: «不以形立物,故功成事遂,而百姓不知其所以然也» (bất dĩ hình lập vật, cố công thành sự toại, nhi bách tính bất tri kỳ sở dĩ nhiên dã), không dùng hình tích mà dựng vật, nên công thành việc xong mà trăm họ không biết vì sao được như vậy.
Lời bàn
Bốn bậc của chương đi theo chiều xuống của lòng tin. Ở bậc trên, lòng tin đủ đến mức không ai nghĩ tới nó. Ở bậc hai, lòng tin còn nhưng phải nuôi bằng ơn huệ. Tới bậc ba, sợ hãi đã thế chỗ lòng tin, còn ở bậc cuối thì ngay cả sợ cũng không còn. Câu "tín bất túc yên, hữu bất tín yên" đặt ngay sau chuỗi ấy để giải vì sao có sự sa sút.
Bậc thứ hai, thân và khen, gần với hình mẫu minh quân của Nho gia: vua làm điều thiện, ban ơn, được dân yêu. Lão Tử không chê bậc này là xấu, song xếp nó dưới bậc trên, vì điều thiện phải phô ra cho dân thấy thì đã là dấu hiệu thiếu một cái gì. Lời chú Vương Bật nói rõ: không làm được vô vi thì mới phải lập thiện, hành thi. Chương 18 kế tiếp nói thẳng hơn, rằng đạo lớn bỏ đi mới có nhân nghĩa. Trong thẻ tre Quách Điếm, đoạn ứng với chương 18 đi liền sau đoạn ứng với chương 17, mở đầu bằng chữ 故 (cố), như một hệ quả nối tiếp.
Câu kết đặt công lao về phía trăm họ. Chương 2 đã nói "công thành nhi phất cư", công thành mà không ở lại nhận; chương 17 cho thấy phía bên kia của việc ấy, trăm họ không biết công của ai để nhớ. Chữ tự nhiên ở đây còn gần nghĩa đen. Tới chương 25, nó đứng ở đỉnh chuỗi "nhân pháp địa, địa pháp thiên, thiên pháp đạo, đạo pháp tự nhiên" và mang thêm tầng nghĩa triết học; chương 51 lại nói Đạo và Đức được tôn quý vì "mạc chi mệnh nhi thường tự nhiên".
Hai cách chép ở câu đầu cho ra hai hình ảnh khác nhau. Bản có chữ bất tả một xã hội mà người cầm quyền gần như biến mất khỏi tầm mắt dân. Bản có chữ hạ tả một xã hội vẫn có người trên kẻ dưới, chỉ là người trên không xen vào đời sống của dân. Lời chú Vương Bật, với câu "ngôn tòng thượng dã", theo bản thứ hai, và các bản khai quật cũng đứng về phía ấy.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 16
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 18
- Dẫn nhập