Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 18: Đại đạo phế, hữu nhân nghĩa

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026
Đạo Đức Kinh, chương 18: Đại đạo phế, hữu nhân nghĩa

Ảnh: Daderot · CC0

Chương 18 chỉ gồm bốn vế ngắn, mỗi vế đặt một đức hạnh được đời khen cạnh hoàn cảnh làm nó nổi lên. Chương này thường được dẫn khi bàn quan hệ giữa Lão học và Nho học. Thẻ tre Quách Điếm có chỗ khác bản truyền thế, đủ để làm đổi cách hiểu cả chương.

Nguyên văn

大道廢,有仁義; 智慧出,有大偽; 六親不和,有孝慈;國家昏亂,有忠臣。

Phiên âm

Đại đạo phế, hữu nhân nghĩa; trí tuệ xuất, hữu đại ngụy; lục thân bất hòa, hữu hiếu từ; quốc gia hôn loạn, hữu trung thần.

Dịch nghĩa

Đạo lớn bị bỏ mới có nhân nghĩa;

trí tuệ xuất hiện mới có sự giả dối lớn;

sáu bậc thân không hòa mới có hiếu từ; nước nhà rối loạn mới có trung thần.

Chú thích

大道廢,有仁義 (đại đạo phế, hữu nhân nghĩa). 廢 (phế) là bỏ, đổ. Vương Bật chú: «失無為之事,更以施慧立善道,進物也» (thất vô vi chi sự, cánh dĩ thi tuệ lập thiện đạo, tiến vật dã), mất việc vô vi rồi, bèn lấy việc ban ơn, dựng đạo thiện để thúc vật tiến lên. Theo lời chú, nhân nghĩa ở đây là những chuẩn mực có chủ ý, có người đặt ra và có khen chê thưởng phạt đi kèm.

智慧出,有大偽 (trí tuệ xuất, hữu đại ngụy). 偽 (ngụy) gồm bộ nhân và chữ 為 (vi), làm; nghĩa gốc là cái do người làm ra, sau mới thành nghĩa giả dối. Tuân Tử, thiên Tính ác, dùng chữ này theo nghĩa gốc: «人之性惡,其善者偽也» (nhân chi tính ác, kỳ thiện giả ngụy dã), tính người ác, cái thiện của người là do làm ra. Vương Bật chú: «行術用明,以察姦偽» (hành thuật dụng minh, dĩ sát gian ngụy), dùng thuật, dùng sự sáng để soi xét gian dối; «趣覩形見,物知避之» (xu đổ hình hiện, vật tri tị chi), ý hướng đã lộ, hình tích đã hiện thì vật biết đường lánh; «故智慧出則大偽生也» (cố trí tuệ xuất tắc đại ngụy sinh dã), cho nên trí tuệ ra thì giả dối lớn sinh. Lời chú tả một vòng quẩn, phép soi xét càng kỹ thì cách che giấu càng khéo.

六親不和,有孝慈 (lục thân bất hòa, hữu hiếu từ). Vương Bật chú: «六親,父子兄弟夫婦也» (lục thân, phụ tử huynh đệ phu phụ dã), sáu bậc thân là cha con, anh em, chồng vợ. Hiếu là lòng con với cha mẹ, từ là lòng cha mẹ với con. Trong một nhà vốn hòa thuận thì không ai được khen riêng là hiếu; người con hiếu nổi tiếng thường ở trong nhà có chuyện bất hòa.

國家昏亂,有忠臣 (quốc gia hôn loạn, hữu trung thần). 昏 (hôn) là tối tăm. Vương Bật gom ý cả đoạn: «甚美之名生於大惡,所謂美惡同門» (thậm mỹ chi danh sinh ư đại ác, sở vị mỹ ác đồng môn), cái danh rất đẹp sinh ra từ cái rất xấu, ấy gọi là đẹp xấu chung một cửa; «若六親自和,國家自治,則孝慈忠臣不知其所在矣» (nhược lục thân tự hòa, quốc gia tự trị, tắc hiếu từ trung thần bất tri kỳ sở tại hĩ), nếu sáu thân tự hòa, nước nhà tự yên thì hiếu từ trung thần không biết ở đâu nữa. Ý mỹ ác đồng môn gợi lại chương 2, nơi thiên hạ biết đẹp là đẹp thì đã có xấu.

Câu chú cuối của Vương Bật là: «魚相忘於江湖之道,則相濡之德生也» (ngư tương vong ư giang hồ chi đạo, tắc tương nhu chi đức sinh dã). Câu này mượn hình ảnh trong Trang Tử, thấy ở thiên Đại tông sư và thiên Thiên vận: suối cạn, cá cùng nằm trên đất khô, hà hơi cho nhau ẩm, lấy bọt dãi thấm cho nhau, chẳng bằng quên nhau giữa sông hồ. Câu chú như đang chép có vẻ thiếu một chữ mang nghĩa mất; đọc theo mạch thì ý là khi cái đạo cá quên nhau giữa sông hồ không còn, cái đức thấm ướt cho nhau mới sinh ra.

Lời bàn

Mỗi vế trong chương đặt một đức hạnh cạnh hoàn cảnh sinh ra nó: nhân nghĩa cạnh đạo lớn bị bỏ, hiếu từ cạnh nhà bất hòa, trung thần cạnh nước loạn. Vế thứ hai lệch khỏi khuôn ấy. Ở đây trí tuệ đứng vào chỗ nguyên nhân, và cái nảy ra từ nó là sự giả dối. Lời chú Vương Bật cho thấy hai thứ đi với nhau thành vòng, người trên càng dùng trí soi xét thì kẻ dưới càng khéo né tránh.

Chương 38 sẽ trình bày cả một chuỗi sa sút: "thất đạo nhi hậu đức, thất đức nhi hậu nhân, thất nhân nhi hậu nghĩa, thất nghĩa nhi hậu lễ". Chương 18 là bản phác sớm của chuỗi ấy. Nó cũng nối thẳng với chương 17, nơi bậc người cầm quyền thứ hai phải lập thiện, ban ơn cho dân thân và khen. Thẻ tre Quách Điếm xác nhận mối nối này khi chép hai đoạn liền nhau.

Ở Quách Điếm, đoạn này không có vế trí tuệ xuất, hữu đại ngụy, và trước ba chữ hữu nhân nghĩa có thêm chữ 安 (an). Học giới chia hai cách hiểu chữ an. Một cách coi nó như chữ thì, chữ bèn, nên câu văn vẫn nói đạo lớn bỏ thì có nhân nghĩa. Cách kia coi nó là chữ hỏi, nghĩa là làm sao, nên câu văn thành đạo lớn bỏ đi thì làm sao còn nhân nghĩa. Theo cách đọc sau, nhân nghĩa mất cùng với Đạo, và chương này không còn đặt nhân nghĩa ở thế đối nghịch với Đạo. Chỗ này chưa có kết luận dứt khoát.

Lời lẽ của bản truyền thế vẫn ôn hòa hơn những gì Đạo gia đời sau viết. Thiên Mã đề của Trang Tử nói: «毀道德以為仁義,聖人之過也» (hủy đạo đức dĩ vi nhân nghĩa, thánh nhân chi quá dã), phá đạo đức để làm nhân nghĩa là lỗi của thánh nhân. Chương 18 chưa gọi đó là lỗi. Nó chỉ ghi thứ tự trước sau, có Đạo trước, nhân nghĩa sau, và để người đọc tự thấy nhân nghĩa được cần tới khi nào. Chương 19 kế tiếp mới đi một bước gắt hơn với câu tuyệt nhân khí nghĩa.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Trần Ánh

Trần Ánh

Chuyên gia tư vấn Tử Vi , Phong Thuỷ,
Chưa có đánh giá
Tử ViBát tựPhong Thuỷ
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.