Chương 19 tiếp mạch chương 18 và nói gắt hơn: dứt thánh bỏ trí, dứt nhân bỏ nghĩa, dứt xảo bỏ lợi. Ba lời dứt bỏ ấy được chính văn bản thừa nhận là chưa đủ, nên phần sau chỉ ra chỗ cho người ta quy về. Thẻ tre Quách Điếm chép chương này khác bản truyền thế khá xa.
Nguyên văn
絕聖棄智,民利百倍;絕仁棄義,民復孝慈;絕巧棄利,盜賊無有。此三者以為文不足,故令有所屬﹕見素抱樸,少私寡欲。
Phiên âm
Tuyệt thánh khí trí, dân lợi bách bội; tuyệt nhân khí nghĩa, dân phục hiếu từ; tuyệt xảo khí lợi, đạo tặc vô hữu. Thử tam giả dĩ vi văn bất túc, cố lệnh hữu sở thuộc: kiến tố bão phác, thiểu tư quả dục.
Dịch nghĩa
Dứt thánh bỏ trí, dân được lợi gấp trăm; dứt nhân bỏ nghĩa, dân trở lại hiếu từ; dứt xảo bỏ lợi, trộm cướp không còn. Ba điều ấy coi như lời văn chưa đủ, nên phải cho có chỗ quy về: bày cái tơ mộc, ôm cái gỗ phác, ít riêng tư, bớt ham muốn.
Chú thích
絕聖棄智,民利百倍 (tuyệt thánh khí trí, dân lợi bách bội). 絕 (tuyệt) là cắt đứt; 棄 (khí) là vứt bỏ. Vương Bật chú: «聖智,才之善也» (thánh trí, tài chi thiện dã), thánh trí là cái hay của tài năng. Suốt sách, hai chữ thánh nhân vẫn dùng cho hình mẫu người trị dân, nên cái thánh bị dứt ở đây thường được hiểu là cái thánh đã thành danh hiệu, thành chuẩn mực để người ta noi theo và ganh nhau. Chương 3 nói "bất thượng hiền, sử dân bất tranh", cùng một lẽ.
絕仁棄義,民復孝慈 (tuyệt nhân khí nghĩa, dân phục hiếu từ). Vương Bật chú: «仁義,人之善也» (nhân nghĩa, nhân chi thiện dã), nhân nghĩa là cái hay của con người. Chữ 復 (phục) là trở lại: hiếu từ được coi là thứ vốn có, chỉ bị che đi, nên bỏ cái che thì nó trở lại. Đọc với chương 18, khi nhân nghĩa thành khẩu hiệu để khen chê thì tình cha con dễ thành sự làm dáng; bỏ khẩu hiệu đi thì tình ấy có chỗ quay về.
絕巧棄利,盜賊無有 (tuyệt xảo khí lợi, đạo tặc vô hữu). Vương Bật chú: «巧利,用之善也» (xảo lợi, dụng chi thiện dã), xảo và lợi là cái hay của sự dùng. Đồ khéo, của lợi khêu lòng tham, như chương 3 và chương 12 đã nói về của khó được.
此三者以為文不足 (thử tam giả dĩ vi văn bất túc). Câu này được chấm và giải theo nhiều cách. 文 (văn) có thể hiểu là lời văn, là vẻ trang sức bên ngoài, hay là phép tắc. Vương Bật chú: «而直云絕,文甚不足» (nhi trực vân tuyệt, văn thậm bất túc), chỉ nói thẳng chữ dứt thì lời văn rất thiếu; «不令之有所屬,無以見其指» (bất lệnh chi hữu sở thuộc, vô dĩ kiến kỳ chỉ), không cho nó có chỗ quy về thì không thấy được ý chỉ. Theo ông, chính người viết nhận rằng ba câu phủ định mới là nửa lời. Có nhà chú giải khác hiểu văn là cái trang sức: thánh trí, nhân nghĩa, xảo lợi đều là văn sức, không đủ để trị dân.
故令有所屬 (cố lệnh hữu sở thuộc). 屬 (thuộc) là quy về, gắn vào. Vương Bật chú: «屬之於素樸寡欲» (thuộc chi ư tố phác quả dục), quy về mộc mạc, ít ham muốn.
見素抱樸,少私寡欲 (kiến tố bão phác, thiểu tư quả dục). Chữ 見 (kiến) phiên theo lối thường; có người đọc là hiện, nghĩa là bày ra. 素 (tố) là tơ trắng chưa nhuộm, 樸 (phác) là gỗ chưa đẽo; cả hai chỉ cái nguyên sơ chưa qua gia công. 少 (thiểu) và 寡 (quả) đều là ít, bớt. Văn bản bảo bớt riêng tư, bớt ham muốn, chưa đòi dứt hẳn.
Thẻ tre Quách Điếm chép đoạn này khác đáng kể. Vế đầu là 絕智棄辯 (tuyệt trí khí biện), dứt trí bỏ biện; vế xảo lợi vẫn còn; vế thứ ba không có chữ nhân nghĩa, và các chữ trong đó được các nhà khảo cứu đọc theo nhiều cách.
Lời bàn
Chương có ba vế phủ định và một vế khẳng định. Đọc riêng ba vế đầu, chương 19 giống một lời tuyên bố phá bỏ. Câu "thử tam giả dĩ vi văn bất túc" làm cái bản lề: những lời dứt bỏ kia tự chúng không đủ, phải có chỗ quy về. Chỗ quy về ấy là một lối sống, giữ mộc, giữ phác, bớt cái riêng, bớt cái muốn. Người sống như thế không cần ai giảng nhân nghĩa, cũng không có gì để trộm cướp tranh giành.
Lời chú Vương Bật gọi cả ba thứ bị dứt là thiện: cái hay của tài, của người, của sự dùng. Ông không chê chúng xấu; ông xếp chúng vào phía ngọn. Trong Lão Tử chỉ lược, ông viết: «絕聖而後聖功全,棄仁而後仁德厚» (tuyệt thánh nhi hậu thánh công toàn, khí nhân nhi hậu nhân đức hậu), dứt thánh rồi công của thánh mới trọn, bỏ nhân rồi đức nhân mới dày. Theo cách đọc ấy, cái bị dứt là danh và hình thức của thánh, của nhân; công và đức thật thì lại nhờ đó mà đủ.
Bản Quách Điếm khiến nhiều học giả đặt lại vấn đề. Ở đó không có chữ thánh và cặp nhân nghĩa trong chương này, và chương 18 cũng có chữ an gây tranh luận. Một giả thuyết cho rằng những chữ ấy được thêm hoặc sửa ở giai đoạn sau, khi tranh luận giữa Đạo gia và Nho gia gay gắt hơn. Giả thuyết này đang được bàn, chưa thành ý kiến chung; cũng có người cho rằng bản Quách Điếm chỉ là một bản trích, không đủ để kết luận về bản gốc.
Bốn chữ tố, phác, thiểu, quả còn trở lại nhiều lần. Chương 28 nói "phục quy ư phác", chương 37 nói "trấn chi dĩ vô danh chi phác", chương 57 có câu "ngã vô dục nhi dân tự phác". Chương 20 kế tiếp mở đầu bằng "tuyệt học vô ưu", câu mà một số nhà chú giải cho rằng vốn thuộc về cuối chương 19.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 18
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 20
- Dẫn nhập