Chương 20 mang giọng riêng tư hơn hầu hết các chương trong sách. Người nói đặt mình bên cạnh chúng nhân (眾人) và tục nhân (俗人), rồi kể lần lượt những chỗ mình khác họ. Bốn chữ mở đầu lại có vấn đề về vị trí, vì không ít nhà chú giải cho rằng chúng thuộc về cuối chương 19.
Nguyên văn
絕學無憂,唯之與阿,相去幾何?善之與惡,相去若何?人之所畏,不可不畏。 荒兮其未央哉﹗ 眾人熙熙,如享太牢,如春登臺。 我獨泊兮其未兆,如嬰兒之未孩; 儽儽兮若無所歸。 眾人皆有餘,而我獨若遺。 我愚人之心也哉﹗ 沌沌兮, 俗人昭昭, 我獨昏昏。俗人察察, 我獨悶悶。澹兮其若海, 飂兮若無止。 眾人皆有以, 而我獨頑似鄙。 我獨異於人,而貴食母。
Phiên âm
Tuyệt học vô ưu, duy chi dữ a, tương khứ kỷ hà? Thiện chi dữ ác, tương khứ nhược hà? Nhân chi sở úy, bất khả bất úy. Hoang hề kỳ vị ương tai! Chúng nhân hi hi, như hưởng thái lao, như xuân đăng đài. Ngã độc bạc hề kỳ vị triệu, như anh nhi chi vị hài; luy luy hề nhược vô sở quy. Chúng nhân giai hữu dư, nhi ngã độc nhược di. Ngã ngu nhân chi tâm dã tai! Độn độn hề, tục nhân chiêu chiêu, ngã độc hôn hôn. Tục nhân sát sát, ngã độc muộn muộn. Đạm hề kỳ nhược hải, liêu hề nhược vô chỉ. Chúng nhân giai hữu dĩ, nhi ngã độc ngoan tự bỉ. Ngã độc dị ư nhân, nhi quý thực mẫu.
Dịch nghĩa
Dứt học thì không lo. Dạ với ừ, cách nhau bao nhiêu? Lành với dữ, cách nhau thế nào? Điều người ta sợ, không thể không sợ.
Mênh mang thay, chưa biết đâu là cùng!
Mọi người hớn hở như hưởng cỗ thái lao, như mùa xuân lên đài.
Riêng ta lặng lờ chưa có chút dấu hiệu, như đứa trẻ chưa biết cười;
rã rời như không có chỗ về.
Mọi người đều có dư, riêng ta như bị bỏ sót.
Lòng ta là lòng kẻ ngu chăng!
Hỗn độn thay.
Người đời sáng rõ,
riêng ta tối tăm. Người đời xét nét,
riêng ta mờ mịt. Lặng lờ như biển,
vù vù như gió không dừng.
Mọi người đều có chỗ dùng,
riêng ta ương ngạnh như kẻ quê mùa.
Riêng ta khác người, mà quý mẹ nuôi.
Chú thích
絕學無憂 (tuyệt học vô ưu). Bản Vương Bật để bốn chữ này ở đầu chương 20; có nhà chú giải chuyển nó về cuối chương 19, liền sau thiểu tư quả dục, vì cùng khuôn câu bốn chữ. Vương Bật chú câu này bằng lời chương 48: «為學者日益,為道者日損» (vi học giả nhật ích, vi đạo giả nhật tổn), theo học thì ngày một thêm, theo đạo thì ngày một bớt. Ông cho rằng học là cầu thêm cái mình làm được; nếu không ham muốn mà đã đủ thì cầu thêm làm gì, vì tự nhiên đã đủ thì thêm vào lại thành lo. Ông viết: «續鳧之足,何異截鶴之脛» (tục phù chi túc, hà dị tiệt hạc chi hĩnh), nối chân con le có khác gì chặt cẳng con hạc. Hình ảnh này lấy ý từ thiên Biền mẫu của Trang Tử.
唯之與阿,相去幾何 (duy chi dữ a, tương khứ kỷ hà). 唯 (duy) là tiếng dạ kính cẩn; 阿 (a) là tiếng ừ, đáp xuề xòa. 幾 (kỷ) ở đây là bao nhiêu.
善之與惡,相去若何 (thiện chi dữ ác, tương khứ nhược hà). Lời chú Vương Bật viết «唯阿美惡» (duy a mỹ ác), dùng chữ mỹ thay chữ thiện, nên có người ngờ bản kinh ông dùng vốn chép là mỹ.
人之所畏,不可不畏 (nhân chi sở úy, bất khả bất úy). Vương Bật chú: «故人之所畏,吾亦畏焉,未敢恃之以為用也» (cố nhân chi sở úy, ngô diệc úy yên, vị cảm thị chi dĩ vi dụng dã), điều người sợ ta cũng sợ, chưa dám cậy vào đó làm chỗ dùng. Người nói không công khai chống lại những điều người đời kiêng sợ.
荒兮其未央哉 (hoang hề kỳ vị ương tai). 荒 (hoang) là mênh mông; 央 (ương) là chỗ hết. Vương Bật chú: «歎與俗相返之遠也» (thán dữ tục tương phản chi viễn dã), than rằng mình với thói đời trái nhau xa quá.
眾人熙熙,如享太牢,如春登臺 (chúng nhân hi hi, như hưởng thái lao, như xuân đăng đài). 熙熙 (hi hi) là vẻ vui hớn hở; 太牢 (thái lao) là cỗ tế đủ bò, dê, lợn. Vương Bật chú: «眾人迷於美進,惑於榮利,欲進心競» (chúng nhân mê ư mỹ tiến, hoặc ư vinh lợi, dục tiến tâm cạnh), mọi người mê cái hay để tiến lên, say vinh lợi, muốn tiến nên lòng tranh nhau.
我獨泊兮其未兆,如嬰兒之未孩 (ngã độc bạc hề kỳ vị triệu, như anh nhi chi vị hài). 泊 (bạc) là lặng, đậu lại; 兆 (triệu) là dấu manh nha. 孩 (hài) ở đây thường được hiểu là cười, như chữ 咳 (hài) chỉ trẻ nhỏ biết cười. Vương Bật chú: «言我廓然無形之可名、無兆之可舉» (ngôn ngã khuếch nhiên vô hình chi khả danh, vô triệu chi khả cử), ta trống trải, không có hình để gọi tên, không có dấu để chỉ ra, như trẻ chưa biết cười.
儽儽兮若無所歸 (luy luy hề nhược vô sở quy). 儽儽 (luy luy) là dáng rã rời; có sách ghi âm khác. Vương Bật chú: «若無所宅» (nhược vô sở trạch), như không có chỗ ở.
眾人皆有餘,而我獨若遺 (chúng nhân giai hữu dư, nhi ngã độc nhược di). 遺 (di) là bỏ sót. Vương Bật chú: mọi người ai cũng ôm chí hướng đầy ắp trong lòng, còn «我獨廓然無為無欲,若遺失之也» (ngã độc khuếch nhiên vô vi vô dục, nhược di thất chi dã), riêng ta trống trải, không làm không muốn, như đã đánh rơi.
我愚人之心也哉!沌沌兮 (ngã ngu nhân chi tâm dã tai, độn độn hề). 沌沌 (độn độn) là dáng hỗn độn chưa phân. Vương Bật chú: «無所別析,不可為明» (vô sở biệt tích, bất khả vi minh), không chia chẻ thì không thể gọi là sáng.
俗人昭昭,我獨昏昏;俗人察察,我獨悶悶 (tục nhân chiêu chiêu, ngã độc hôn hôn; tục nhân sát sát, ngã độc muộn muộn). Vương Bật giải 昭昭 (chiêu chiêu) là «耀其光也» (diệu kỳ quang dã), phô ánh sáng của mình; giải 察察 (sát sát) là «分別別析也» (phân biệt biệt tích dã), phân biệt chia chẻ; giải 悶悶 (muộn muộn) là «情不可覩» (tình bất khả đổ), tình ý không thể thấy. Chương 58 dùng lại cặp muộn muộn và sát sát khi nói về chính sự.
澹兮其若海,飂兮若無止 (đạm hề kỳ nhược hải, liêu hề nhược vô chỉ). 澹 (đạm) là nước sâu lặng; 飂 (liêu) là gió thổi trên cao, có sách đọc là lưu.
眾人皆有以,而我獨頑似鄙 (chúng nhân giai hữu dĩ, nhi ngã độc ngoan tự bỉ). Vương Bật chú: «以,用也。皆欲有所施用也» (dĩ, dụng dã; giai dục hữu sở thi dụng dã), dĩ là dùng, ai cũng muốn có chỗ đem ra dùng. 頑 (ngoan) là ương, cứng; 鄙 (bỉ) là quê mùa.
我獨異於人,而貴食母 (ngã độc dị ư nhân, nhi quý thực mẫu). Chữ 食 (thực) có người đọc là tự, nghĩa là cho ăn; ở đây phiên theo lối quen. Vương Bật chú: «食母,生之本也» (thực mẫu, sinh chi bản dã), thực mẫu là gốc của sự sống; «人者皆棄生民之本,貴末飾之華» (nhân giả giai khí sinh dân chi bản, quý mạt sức chi hoa), người đời đều bỏ cái gốc nuôi dân mà quý cái hoa trang sức ở ngọn. Hà Thượng Công giải thực là dùng, mẫu là Đạo, và hiểu câu này là quý việc dùng Đạo.
Lời bàn
Chương được dựng bằng một chuỗi đối chiếu kéo dài giữa mọi người và ta. Mọi người vui, có dư, sáng rõ, xét nét, có chỗ dùng; ta lặng, thiếu, tối tăm, mờ mịt, quê mùa. Đọc tới đó thì giống lời than của kẻ thất thế. Câu cuối cho thấy đây là một sự chọn: ta khác người vì quý mẹ nuôi. Vương Bật cũng giải câu hoang hề kỳ vị ương tai là lời than mình với thói đời trái nhau xa.
Chương này không giấu cảm giác lạc lõng. Câu "luy luy hề nhược vô sở quy" là câu của người thật sự thấy mỏi. Đặt cạnh chương 15, nơi người đắc đạo được tả từ bên ngoài bằng những chữ hỗn, trọc, chương 20 là lời người ấy tự nói về mình từ bên trong. Hình ảnh đứa trẻ chưa biết cười nối với chương 10 (năng anh nhi hồ), chương 28 (phục quy ư anh nhi) và chương 55 (xích tử).
Về hai chữ tuyệt học, Vương Bật đọc qua chương 48: cái học bị dứt là cái học ngày thêm, tích lũy để tiến thân, để phân biệt dạ với ừ cho thật rành. Chương 64 cũng nói thánh nhân "học bất học", học cái người khác không học. Vì vậy câu này khó dùng làm chứng cho thái độ chống học hành nói chung. Còn chuyện bốn chữ ấy thuộc chương 19 hay chương 20 thì cả hai cách xếp đều có lý về văn mạch, và các bản cổ không giúp phân xử dứt khoát.
Chữ mẫu ở câu cuối là hình ảnh Lão Tử dùng cho Đạo từ chương 1 (hữu danh vạn vật chi mẫu) tới chương 52 (thiên hạ hữu thủy, dĩ vi thiên hạ mẫu). Vương Bật hiểu thực mẫu là gốc của sự sống, Hà Thượng Công hiểu là dùng Đạo; hai lối giải khác nhau ở chữ thực nhưng cùng quy về Đạo như chỗ nuôi dưỡng mà người nói muốn bám vào.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 19
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 21
- Dẫn nhập