Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 21: Khổng đức chi dung

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Câu mở đầu chương 21 đặt hai chữ đức và đạo vào cùng một mệnh đề và nói thẳng quan hệ giữa chúng. Phần còn lại của chương tả đạo bằng những chữ chỉ sự mờ tối, nhưng lần nào cũng kèm theo một vế cho biết bên trong có cái thật. Chương khép lại bằng lời tác giả tự nói mình nhờ đâu mà biết được khởi đầu của muôn vật.

Nguyên văn

孔德之容,惟道是從。 道之為物,惟恍惟惚。 惚兮恍兮,其中有象;恍兮惚兮,其中有物。 窈兮冥兮,其中有精; 其精甚真,其中有信。 自今及古,其名不去, 以閱眾甫。 吾何以知眾甫之狀哉?以此。

Phiên âm

Khổng đức chi dung, duy đạo thị tùng. Đạo chi vi vật, duy hoảng duy hốt. Hốt hề hoảng hề, kỳ trung hữu tượng; hoảng hề hốt hề, kỳ trung hữu vật. Yểu hề minh hề, kỳ trung hữu tinh; Kỳ tinh thậm chân, kỳ trung hữu tín. Tự kim cập cổ, kỳ danh bất khứ, Dĩ duyệt chúng phủ. Ngô hà dĩ tri chúng phủ chi trạng tai? Dĩ thử.

Dịch nghĩa

Dáng vẻ của đức lớn (theo Vương Bật: của đức rỗng) chỉ theo đạo mà thôi. Đạo, nếu gọi là một vật, thì chập chờn mờ mịt. Mờ mịt chập chờn mà trong có hình tượng; chập chờn mờ mịt mà trong có vật. Sâu kín tối tăm mà trong có tinh; tinh ấy rất thật, trong ấy có điều chứng nghiệm được. Từ nay ngược về xưa, tên ấy không mất, dùng nó mà xét khởi đầu của muôn vật. Ta lấy gì mà biết được trạng thái khởi đầu của muôn vật? Lấy chính điều này.

Chú thích

孔德之容,惟道是從 (khổng đức chi dung, duy đạo thị tùng). Chữ khổng (孔) có hai cách giảng. Hà Thượng Công hiểu là lớn, khổng đức là cái đức lớn, không gì không dung chứa. Vương Bật hiểu là rỗng: «孔,空也,惟以空為德,然後乃能動作從道» (khổng, không dã, duy dĩ không vi đức, nhiên hậu nãi năng động tác tùng đạo), nghĩa là khổng tức là rỗng; chỉ khi lấy sự rỗng làm đức thì cử động mới theo được đạo. Theo cách giảng thứ nhất, câu kinh nói về tầm vóc của đức. Theo cách thứ hai, câu kinh nêu điều kiện để đức theo được đạo, và cách đọc này hợp với những chương trước đã đề cao chỗ trống, như chương 4 và chương 11. Dung (容) là dáng vẻ, cũng có nghĩa là sức chứa. Lối nói duy đạo thị tùng đưa tân ngữ lên trước động từ để nhấn mạnh: thứ đức theo chỉ có đạo.

道之為物,惟恍惟惚 (đạo chi vi vật, duy hoảng duy hốt). Trong cổ văn, hoảng hốt (恍惚) chỉ trạng thái thấp thoáng, mờ nhạt, như có như không; nghĩa sợ hãi trong tiếng Việt thường ngày là nghĩa phát sinh về sau. Vương Bật chú: «恍惚,無形不繫之歎» (hoảng hốt, vô hình bất hệ chi thán), tức là tiếng than về cái không hình và không bị buộc vào đâu. Gọi đạo là vật chỉ là cách nói tạm để có chỗ mà nói. Chương 14 đã tả đạo là hình trạng không có hình trạng, hình tượng không có vật, và cũng dùng hai chữ này.

惚兮恍兮,其中有象;恍兮惚兮,其中有物 (hốt hề hoảng hề, kỳ trung hữu tượng; hoảng hề hốt hề, kỳ trung hữu vật). Tượng (象) là hình còn lờ mờ, chưa thành khối; vật (物) là cái đã thành. Hai vế đảo thứ tự hoảng và hốt để câu văn có nhịp, nghĩa không đổi. Vương Bật giảng gộp cả hai: «以無形始物,不繫成物,萬物以始以成,而不知其所以然» (dĩ vô hình thủy vật, bất hệ thành vật, vạn vật dĩ thủy dĩ thành, nhi bất tri kỳ sở dĩ nhiên), nghĩa là lấy cái không hình mà khởi đầu vật, không ràng buộc mà làm thành vật; muôn vật nhờ đó mà bắt đầu, nhờ đó mà thành, nhưng không biết vì sao lại được như vậy.

窈兮冥兮,其中有精 (yểu hề minh hề, kỳ trung hữu tinh). Yểu (窈) là sâu kín, minh (冥) là tối. Tinh (精) là phần ròng, phần cốt của vật. Vương Bật chú: «窈、冥,深遠之歎,深遠不可得而見。然而萬物由之» (yểu, minh, thâm viễn chi thán, thâm viễn bất khả đắc nhi kiến. Nhiên nhi vạn vật do chi), nghĩa là yểu và minh là tiếng than về chỗ sâu xa; sâu xa thì không thể thấy, thế mà muôn vật đều do đó mà ra. Ông nói thêm rằng nhờ thấy được muôn vật mà xác định được cái thật của gốc: «其可得見,以定其真» (kỳ khả đắc kiến, dĩ định kỳ chân).

其精甚真,其中有信 (kỳ tinh thậm chân, kỳ trung hữu tín). Tín (信) có thể hiểu là đáng tin, cũng có thể hiểu là dấu chứng nghiệm. Vương Bật theo nghĩa sau: «信,信驗也» (tín, tín nghiệm dã). Ông giảng tiếp: «物反窈冥,則真精之極得,萬物之性定» (vật phản yểu minh, tắc chân tinh chi cực đắc, vạn vật chi tính định), nghĩa là vật trở về chỗ sâu tối thì đạt tới cùng cực của tinh chân, và tính của muôn vật được định. Theo lời chú này, cái để chứng nghiệm là sự ổn định của tính vật: muôn vật mỗi thứ có tính riêng không rối loạn, và từ đó suy ra được chỗ gốc của chúng.

自今及古,其名不去 (tự kim cập cổ, kỳ danh bất khứ). Văn kinh của bản này chép tự kim cập cổ, từ nay ngược về xưa, trong khi lời chú Vương Bật đi kèm lại viết «自古及今» (tự cổ cập kim), từ xưa đến nay. Các bản truyền thế không thống nhất ở chỗ này; nghĩa chung thì như nhau, đều nói cái tên ấy bền qua mọi thời. Vương Bật cho biết tên ấy là gì: «至真之極,不可得名,無名則是其名也» (chí chân chi cực, bất khả đắc danh, vô danh tắc thị kỳ danh dã), nghĩa là cái chân thật đến cùng cực thì không đặt tên được, không tên chính là tên của nó. Lời chú nối câu này về chữ vô danh ở chương 1.

以閱眾甫 (dĩ duyệt chúng phủ). Duyệt (閱) là xem xét, điểm qua từng cái. Phủ (甫) vốn là tiếng tôn xưng đàn ông, cũng có nghĩa là bắt đầu. Vương Bật giảng: «眾甫,物之始也» (chúng phủ, vật chi thủy dã), chúng phủ là khởi đầu của vật.

吾何以知眾甫之狀哉?以此 (ngô hà dĩ tri chúng phủ chi trạng tai? Dĩ thử). Chữ thử (此) theo Vương Bật chỉ những điều vừa nói ở trên: «此上之所云也» (thử thượng chi sở vân dã). Ông diễn lại cả câu: «言吾何以知萬物之始於無哉,以此知之也» (ngôn ngô hà dĩ tri vạn vật chi thủy ư vô tai, dĩ thử tri chi dã), nghĩa là ta lấy gì biết muôn vật bắt đầu từ cái không, ấy là nhờ những điều trên mà biết. Lối kết bằng hai chữ dĩ thử còn gặp ở chương 54 và chương 57.

Lời bàn

Chương 21 thường được dẫn khi bàn quan hệ giữa đạo và đức. Câu đầu xếp đức ở vị trí theo, đạo ở vị trí được theo. Về sau chương 51 sẽ nói gọn hơn rằng đạo sinh ra vật, đức nuôi vật lớn lên, và chương 38 sẽ phân biệt đức cao với đức thấp. Ở chương này quan hệ ấy mới được nêu như một nguyên tắc. Hai cách đọc chữ khổng cho hai sắc thái khác nhau. Hà Thượng Công nhấn vào người có đức lớn; Vương Bật nhấn vào sự rỗng, coi đức là chỗ một vật để trống cho đạo đi qua. Cách đọc của Vương Bật phù hợp với chủ trương lấy cái không làm gốc mà ông giữ suốt bản chú.

Phần tả đạo có một cấu trúc đều: cứ mỗi lần nói mờ, nói tối, văn kinh lại nói ngay rằng trong đó có một thứ gì. Tượng, vật, tinh, tín lần lượt hiện ra. Có thể đọc thứ tự ấy như đi từ cái lộ ra ngoài vào cái cốt bên trong, dù văn kinh không nói rõ đó là một bậc thang. Điều chắc chắn hơn là tác giả không dừng ở chỗ nói đạo không thể biết. Chương 14 nhấn vào những gì giác quan không bắt được; chương 21 bổ sung rằng cái không bắt được ấy vẫn để lại dấu trên muôn vật.

Câu cuối chương cho thấy cách biết mà sách này dùng. Tác giả không định nghĩa đạo. Ông nói mình biết được khởi đầu của muôn vật nhờ những điều đã tả, nghĩa là nhờ nhìn vào muôn vật mà suy ngược về gốc. Vương Bật đọc câu ấy thành một mệnh đề về bản thể: muôn vật bắt đầu từ cái không. Đây là cách đọc của nhà huyền học đời Ngụy, và người đọc nên biết rằng chữ vô trong lời chú là chữ của Vương Bật, văn kinh ở chương này không dùng đến.

Chương này cũng chuẩn bị cho chương 25. Ở đó, cái vật hỗn độn sinh trước trời đất sẽ được gượng gọi bằng tên đạo, và vấn đề cái tên vừa được nhắc ở đây (tên ấy không mất từ xưa đến nay) sẽ được bàn kỹ hơn.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

P

Phùng Đức Thắng

Nhà Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
Chưa có đánh giá
Tử ViTarot
Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.