Chương 22 gồm hai phần. Phần đầu là sáu vế ngắn theo cùng một khuôn (cong thì toàn, trũng thì đầy), phần sau chuyển sang cách xử thế của thánh nhân với bốn chữ không tự. Câu cuối chương cho biết câu khúc tắc toàn là lời có từ trước, tác giả dẫn lại và xác nhận.
Nguyên văn
曲則全, 枉則直, 窪則盈, 敝則新, 少則得,多則惑。 是以聖人抱一為天下式。 不自見故明,不自是故彰,不自伐故有功,不自矜故長。夫唯不爭,故天下莫能與之爭。古之所謂曲則全者,豈虛言哉!誠全而歸之。
Phiên âm
Khúc tắc toàn, Uổng tắc trực, Oa tắc doanh, Tệ tắc tân, Thiểu tắc đắc, đa tắc hoặc. Thị dĩ thánh nhân bão nhất vi thiên hạ thức. Bất tự kiến cố minh, bất tự thị cố chương, bất tự phạt cố hữu công, bất tự căng cố trường. Phù duy bất tranh, cố thiên hạ mạc năng dữ chi tranh. Cổ chi sở vị khúc tắc toàn giả, khởi hư ngôn tai! Thành toàn nhi quy chi.
Dịch nghĩa
Cong thì được toàn, queo thì được thẳng, trũng thì được đầy, cũ thì được mới, ít thì được, nhiều thì rối. Vì thế thánh nhân ôm lấy cái Một làm khuôn phép cho thiên hạ. Không tự thấy mình sáng nên sáng, không tự cho mình phải nên rõ, không tự kể công nên có công, không tự khoe tài nên lâu dài. Chỉ vì không tranh nên thiên hạ không ai tranh được với mình. Điều người xưa gọi là cong thì được toàn há phải lời nói suông! Quả thật được toàn vẹn mà quy về đó.
Chú thích
曲則全 (khúc tắc toàn). Khúc (曲) là cong, gập lại; toàn (全) là nguyên vẹn. Ở bản Vương Bật, lời chú đặt sau vế này không giảng chữ cong theo nghĩa đen mà mượn ngay vế thứ nhất của đoạn bất tự ở cuối chương: «不自見其明則全也» (bất tự kiến kỳ minh tắc toàn dã), không tự thấy mình sáng thì được toàn.
枉則直 (uổng tắc trực). Uổng (枉) là cong queo, cũng có nghĩa là chịu khuất. Lời chú: «不自是則其是彰也» (bất tự thị tắc kỳ thị chương dã), không tự cho mình phải thì cái phải của mình được rõ.
窪則盈 (oa tắc doanh). Oa (窪) là chỗ đất trũng, nước đọng. Lời chú: «不自伐則其功有也» (bất tự phạt tắc kỳ công hữu dã), không tự kể công thì công của mình còn.
敝則新 (tệ tắc tân). Tệ (敝) là cũ nát. Lời chú: «不自矜則其德長也» (bất tự căng tắc kỳ đức trường dã), không tự khoe thì đức của mình lâu dài. Bốn lời chú ứng từng cái một với bốn vế bất tự, cho thấy Vương Bật đọc nửa đầu chương như hình ảnh và nửa sau như lời giải của chính những hình ảnh ấy.
少則得,多則惑 (thiểu tắc đắc, đa tắc hoặc). Hoặc (惑) là rối, mê. Vương Bật lấy cái cây làm ví dụ: «自然之道亦猶樹也,轉多轉遠其根,轉少轉得其本» (tự nhiên chi đạo diệc do thụ dã, chuyển đa chuyển viễn kỳ căn, chuyển thiểu chuyển đắc kỳ bản), nghĩa là đạo tự nhiên cũng như cái cây, càng nhiều càng xa rễ, càng ít càng gần gốc. Rồi ông kết: «多則遠其真,故曰惑也;少則得其本,故曰得也» (đa tắc viễn kỳ chân, cố viết hoặc dã; thiểu tắc đắc kỳ bản, cố viết đắc dã), nhiều thì xa cái thật nên gọi là rối, ít thì được cái gốc nên gọi là được.
是以聖人抱一為天下式 (thị dĩ thánh nhân bão nhất vi thiên hạ thức). Bão nhất (抱一) đã gặp ở chương 10. Vương Bật giảng chữ nhất (一) bằng một câu nối thẳng với vế trước: «一,少之極也» (nhất, thiểu chi cực dã), một là chỗ cùng cực của ít. Nếu ít thì được, thì cái Một là chỗ được trọn hơn cả. Thức (式) là khuôn phép: «式,猶則之也» (thức, do tắc chi dã).
不自見故明,不自是故彰 (bất tự kiến cố minh, bất tự thị cố chương). Chữ kiến (見) đọc là kiến thì nghĩa là tự thấy, tự cho mình sáng suốt; đọc là hiện thì nghĩa là tự phô mình ra. Lời chú Vương Bật ở trên (bất tự kiến kỳ minh) theo cách đọc kiến. Chương (彰) là rõ, sáng tỏ.
不自伐故有功,不自矜故長 (bất tự phạt cố hữu công, bất tự căng cố trường). Phạt (伐) ở đây là kể công, căng (矜) là khoe tài, tự đắc. Chữ trường (長) có người đọc trưởng, hiểu là được tôn làm người đứng đầu; lời chú «其德長也» (kỳ đức trường dã) cho thấy Vương Bật hiểu theo nghĩa lâu dài. Bốn vế này sẽ được nói ngược lại ở chương 24.
夫唯不爭,故天下莫能與之爭 (phù duy bất tranh, cố thiên hạ mạc năng dữ chi tranh). Chương 8 có câu cùng khuôn (phù duy bất tranh, cố vô vưu), chương 66 lặp lại gần như nguyên câu này. Lý của câu đơn giản: không bước vào cuộc tranh thì không có chỗ để ai thắng mình.
古之所謂曲則全者,豈虛言哉!誠全而歸之 (cổ chi sở vị khúc tắc toàn giả, khởi hư ngôn tai! Thành toàn nhi quy chi). Cổ chi sở vị cho biết khúc tắc toàn là lời có sẵn từ trước. Thành (誠) là quả thật. Vế quy chi (歸之) có hai cách hiểu: toàn vẹn mà trở về với đạo, hoặc mọi sự toàn vẹn đều quy về chỗ biết cong. Các nhà chú không thống nhất, bản Vương Bật không có lời chú cho câu này.
Lời bàn
Sáu vế đầu chương thường được gọi là những câu nói ngược, vì mỗi vế ghép một trạng thái thiếu với một kết quả đủ. Chúng chỉ ngược khi tách riêng một khoảnh khắc. Đặt vào cả quá trình thì vế sau là chỗ vế trước tất phải dẫn tới: chỗ trũng thì nước về, vật cũ đến cùng thì có cái mới thay. Chương 40 gói ý này lại trong câu trở ngược là cái động của đạo, và Vương Bật khi chú chương 28 cũng dẫn câu ấy.
Cách Vương Bật xếp lời chú ở chương này cho thấy ông đọc chương như một khối liền. Bốn hình ảnh tự nhiên được ông giải ngay bằng bốn cách xử thế. Hình ảnh cái cây ở vế thiểu tắc đắc lại nối với chữ nhất: cành càng nhiều thì càng xa gốc, và cái Một là chỗ ít nhất, tức gần gốc nhất. Đọc theo lời chú, cả chương xoay quanh một trục là bớt cái tự mình đặt thêm vào, để còn lại cái gốc.
Thiên Thiên hạ trong sách Trang Tử, khi thuật học thuyết của Lão Đam, có câu người ta ai cũng cầu phúc, riêng ông thì cong mà được toàn. Điều đó cho thấy hai chữ khúc toàn đã được người đời Chiến Quốc coi là một nét tiêu biểu của Lão học. Về sau, thành ngữ ủy khúc cầu toàn (委曲求全) mang nghĩa nhẫn nhịn chịu thiệt để giữ cho việc khỏi đổ vỡ. Nghĩa ấy hẹp hơn văn kinh, vì trong chương này chữ cong được giải bằng việc không tự phô, không tự cho mình phải, tức là một thái độ đối với chính mình, ít liên quan tới chuyện nhún nhường trước người khác để cầu lợi.
Chương 22 và chương 24 nên đọc cạnh nhau. Bốn vế bất tự ở đây và bốn vế tự kiến, tự thị, tự phạt, tự căng ở chương 24 là hai mặt của một ý, một bên nói được, một bên nói mất. Giữa hai chương là chương 23 bàn về gió lốc mưa rào, cũng là chuyện cái gắng sức thái quá không giữ được lâu.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 21
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 23
- Dẫn nhập