Chương 23 mở bằng bốn chữ hy ngôn tự nhiên rồi đưa ra hình ảnh gió lốc, mưa rào để nói rằng cái dữ dội không giữ được lâu. Nửa sau chuyển sang một ý khác: người ta theo đường nào thì đồng thể với đường ấy, và đường ấy cũng đón nhận người ta. Câu cuối chương trùng với một câu ở chương 17.
Nguyên văn
希言自然。 故飄風不終朝,驟雨不終日。孰為此者?天地。天地尚不能久,而況於人乎? 故從事於道者,道者同於道, 德者同於德, 失者同於失。 同於道者,道亦樂得之;同於德者,德亦樂得之;同於失者,失亦樂得之。 信不足焉,有不信焉。
Phiên âm
Hy ngôn tự nhiên. Cố phiêu phong bất chung triêu, sậu vũ bất chung nhật. Thục vi thử giả? Thiên địa. Thiên địa thượng bất năng cửu, nhi huống ư nhân hồ? Cố tòng sự ư đạo giả, đạo giả đồng ư đạo, Đức giả đồng ư đức, Thất giả đồng ư thất. Đồng ư đạo giả, đạo diệc lạc đắc chi; đồng ư đức giả, đức diệc lạc đắc chi; đồng ư thất giả, thất diệc lạc đắc chi. Tín bất túc yên, hữu bất tín yên.
Dịch nghĩa
Ít lời là tự nhiên. Cho nên gió lốc không thổi hết buổi sáng, mưa rào không đổ hết một ngày. Ai làm ra những thứ ấy? Trời đất. Trời đất còn không làm cho lâu được, huống chi là người. Cho nên người đem thân theo việc đạo thì: theo đạo thì đồng với đạo, theo đức thì đồng với đức, theo cái mất thì đồng với cái mất. Đồng với đạo thì đạo cũng vui mà được người ấy; đồng với đức thì đức cũng vui mà được người ấy; đồng với cái mất thì cái mất cũng vui mà được người ấy. Lòng tin không đủ thì có sự không tin.
Chú thích
希言自然 (hy ngôn tự nhiên). Hy (希) là thưa, ít, cũng là cái nghe mà không thấy tiếng. Vương Bật dẫn định nghĩa ở chương 14: «聽之不聞名曰希» (thính chi bất văn danh viết hy), nghe không thấy gọi là hy. Ông dẫn tiếp một chương sau (chương 35), nơi lời của đạo được tả là nhạt, không vị, nhìn không đủ thấy, nghe không đủ nghe, rồi kết: «無味不足聽之言,乃是自然之至言也» (vô vị bất túc thính chi ngôn, nãi thị tự nhiên chi chí ngôn dã), thứ lời không vị, không đáng nghe ấy mới là lời cùng cực của tự nhiên. Theo lời chú này, hy ngôn có thể hiểu là nói ít, mà cũng có thể hiểu là thứ lời gần như không thành tiếng. Chữ tự nhiên (自然) ở đây vẫn giữ nghĩa gốc là tự nó như thế.
故飄風不終朝,驟雨不終日 (cố phiêu phong bất chung triêu, sậu vũ bất chung nhật). Phiêu phong (飄風) là gió xoáy, gió giật; sậu vũ (驟雨) là mưa dồn dập. Chung triêu (終朝) là trọn buổi sáng. Vương Bật chú một câu: «言暴疾美興不長也» (ngôn bạo tật mỹ hưng bất trường dã), nói rằng cái gì nổi lên dữ dội, rộ lên đẹp đẽ thì không lâu. Hai chữ mỹ hưng (美興) cho thấy Vương Bật xếp cả cái bừng lên rực rỡ vào cùng loại với cái hung bạo.
孰為此者?天地。天地尚不能久,而況於人乎 (thục vi thử giả? Thiên địa. Thiên địa thượng bất năng cửu, nhi huống ư nhân hồ). Câu hỏi rồi tự đáp là lối lập luận từ lớn suy xuống nhỏ. Cái gây ra gió mưa dữ dội là trời đất; trời đất còn không giữ được sự dữ dội ấy lâu thì sức người càng không giữ được.
故從事於道者,道者同於道 (cố tòng sự ư đạo giả, đạo giả đồng ư đạo). Tòng sự (從事) là đem thân vào làm việc gì. Vương Bật chú: «從事,謂舉動» (tòng sự, vị cử động), tòng sự là mọi cử chỉ hành động. Người theo đạo thì «以無為為君,不言為教» (dĩ vô vi vi quân, bất ngôn vi giáo), lấy vô vi làm chủ, lấy không nói làm sự dạy, nên «與道同體» (dữ đạo đồng thể), cùng một thể với đạo. Câu kinh lặp hai lần chữ đạo giả, cách chấm câu ở đây vì thế có nhiều phương án; đọc theo cách nào thì ý chính vẫn là sự đồng thể.
德者同於德 (đức giả đồng ư đức). Trong lời chú ở câu này, Vương Bật viết chữ đắc (得) thay cho đức: «得,少也,少則得» (đắc, thiểu dã, thiểu tắc đắc), được là ít, ít thì được. Có thể bản kinh ông dùng chép chữ đắc, cũng có thể ông đọc đức theo nghĩa đắc như lối giảng quen thuộc của người xưa; nguồn hiện có không đủ để quyết. Cụm thiểu tắc đắc là lời của chương 22.
失者同於失 (thất giả đồng ư thất). Vương Bật chú: «失,累多也,累多則失» (thất, lụy đa dã, lụy đa tắc thất), mất là chồng chất nhiều, chồng chất nhiều thì mất. Theo cách giảng này, ba hạng người được phân theo độ nặng nhẹ: người theo đạo thì không vướng gì, người theo đức (đắc) thì ít, người theo cái mất thì ôm nhiều.
同於道者,道亦樂得之 (đồng ư đạo giả, đạo diệc lạc đắc chi). Lạc (樂) ở đây là vui lòng. Vương Bật chú chung cho ba vế: «言隨行其所,故同而應之» (ngôn tùy hành kỳ sở, cố đồng nhi ứng chi), nghĩa là theo việc làm mà tới chỗ của nó, đã đồng với nó thì nó ứng lại. Văn kinh không nói tới thưởng phạt; chỉ có sự tương ứng giữa người và chỗ người ấy nghiêng về.
信不足焉,有不信焉 (tín bất túc yên, hữu bất tín yên). Câu này trùng với một câu ở chương 17. Vương Bật chú: «忠信不足於下,焉有不信焉» (trung tín bất túc ư hạ, yên hữu bất tín yên), lòng trung tín không đủ ở bên dưới thì mới có sự không tin. Vì câu này không nối thật liền với đoạn trước, nhiều nhà chú cho rằng nó có thể là câu từ chương 17 lặp sang. Vấn đề còn tranh luận. Nếu giữ nó ở đây, có thể hiểu đây vẫn là sự tương ứng: mình không đủ tin thì người cũng không tin mình.
Lời bàn
Chữ hy ngôn nối chương này với một chuỗi chỗ khác trong sách. Chương 2 nói thánh nhân làm việc dạy không bằng lời, chương 5 nói nhiều lời thì mau cùng, chương 17 nói bậc trị nước giỏi thì thận trọng và quý lời. Chương 23 đưa ý ấy về chỗ trời đất: trời đất không nói, vận hành đều đặn thì lâu, còn khi trời đất nổi gió lốc mưa rào thì chỉ trong chốc lát. Theo mạch ấy, lời nói nhiều và mạnh của người được xếp cùng loại với gió lốc.
Hình ảnh gió lốc, mưa rào được Vương Bật dùng lại khi chú câu vật tráng tắc lão ở chương 30. Ở đó ông giảng chữ tráng là võ lực nổi lên dữ dội và kết luận rằng cái nổi lên dữ dội thì không hợp đạo, sớm dứt. Như vậy trong cách đọc của ông, chương 23 cung cấp hình ảnh, chương 30 đem hình ảnh ấy áp vào việc binh.
Nửa sau chương khó hơn và cũng là chỗ các bản dịch khác nhau nhiều. Ba vế đồng ư đạo, đồng ư đức, đồng ư thất đặt ba con đường cạnh nhau, rồi ba vế tiếp nói mỗi con đường đều vui lòng đón người đi trên nó. Ý ở đây gần với lối nói đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu trong Văn ngôn truyện của Kinh Dịch: cùng loại thì tìm đến nhau. Vương Bật dùng chữ ứng để giảng, nên cách đọc theo sự tương ứng có chỗ dựa trong lời chú.
Lối giảng đức thành đắc, thất thành lụy đa của Vương Bật cũng cho thấy ông luôn đọc các chương trong quan hệ với nhau. Chữ đắc ở đây được giải bằng vế thiểu tắc đắc của chương 22, nên ba hạng người trong chương 23 được xếp theo mức nhiều ít của những gì họ mang theo. Đó là cách đọc riêng của ông, các nhà chú khác vẫn giữ chữ đức theo nghĩa thông thường.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 22
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 24
- Dẫn nhập