Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 24: Xí giả bất lập

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 24 ngắn, chỉ có ba câu. Hai hình ảnh thân thể mở đầu dẫn vào bốn vế tự kiến, tự thị, tự phạt, tự căng, là mặt trái của bốn vế bất tự ở chương 22. Câu kết xếp những thói ấy vào loại vật thừa mà người có đạo không ở vào.

Nguyên văn

企者不立, 跨者不行,自見者不明,自是者不彰,自伐者無功,自矜者不長。其在道也,曰餘食贅行。 物或惡之,故有道者不處。

Phiên âm

Xí giả bất lập, Khoá giả bất hành, tự kiến giả bất minh, tự thị giả bất chương, tự phạt giả vô công, tự căng giả bất trường. Kỳ tại đạo dã, viết dư thực chuế hành. Vật hoặc ố chi, cố hữu đạo giả bất xử.

Dịch nghĩa

Kiễng gót thì không đứng được, dạng chân bước quá sải thì không đi được. Tự thấy mình sáng thì không sáng, tự cho mình phải thì không rõ, tự kể công thì không có công, tự khoe tài thì không lâu. Những điều ấy, xét theo đạo, gọi là cơm thừa, bướu thịt. Người đời thường ghét chúng, cho nên người có đạo không ở vào đó.

Chú thích

企者不立 (xí giả bất lập). Xí (企) là nhón gót, kiễng chân lên cho cao hơn. Vương Bật chú: «物尚進則失安,故曰,企者不立» (vật thượng tiến tắc thất an, cố viết, xí giả bất lập), vật chuộng tiến lên thì mất chỗ yên, cho nên nói kiễng gót thì không đứng được. Chữ an (安) trong lời chú là thế đứng vững; kẻ muốn vượt lên phải đánh đổi chính thế đứng ấy.

跨者不行 (khoá giả bất hành). Khoá (跨) là dạng chân, bước dài hơn sải bình thường. Hai vế đầu chương đều tả cơ thể ra khỏi tư thế tự nhiên để được hơn một chút, cao hơn hay nhanh hơn, và đều không giữ được lâu.

自見者不明,自是者不彰 (tự kiến giả bất minh, tự thị giả bất chương). Chữ kiến (見) có thể đọc kiến (tự thấy mình sáng) hay hiện (tự phô mình ra), như đã nói ở chương 22. Chương (彰) là rõ. Bốn vế từ đây đối nghịch từng chữ với bốn vế ở chương 22: ở đó không tự kiến nên sáng, ở đây tự kiến thì không sáng.

自伐者無功,自矜者不長 (tự phạt giả vô công, tự căng giả bất trường). Phạt (伐) là kể công, căng (矜) là khoe tài. Chữ trường (長) đọc trường thì nghĩa là lâu dài, đọc trưởng thì nghĩa là đứng đầu; ở chương 22 lời chú Vương Bật theo nghĩa lâu dài, ở đây cũng nên hiểu như vậy cho nhất quán. Văn kinh đặt hai vế thân thể và bốn vế thái độ liền một mạch, không có chữ chuyển, nên có thể coi kiễng gót và tự phô là cùng một động tác: cố làm mình lớn hơn chỗ mình đang đứng.

其在道也,曰餘食贅行 (kỳ tại đạo dã, viết dư thực chuế hành). Dư thực (餘食) là thức ăn thừa. Chuế (贅) là khối thịt mọc thừa, cái bướu. Chữ hành (行) khó giảng; nhiều nhà chú cho rằng ở đây nó dùng thông với chữ hình (形), chuế hình là cục thịt thừa trên thân thể. Giữ nghĩa hành thì có thể hiểu là việc làm dư ra. Vương Bật chú: «其唯於道而論之,若郤至之行,盛饌之餘也» (kỳ duy ư đạo nhi luận chi, nhược Khước Chí chi hành, thịnh soạn chi dư dã), nghĩa là xét riêng theo đạo thì như việc làm của Khước Chí, là phần thừa của mâm cỗ thịnh soạn. Ông viết tiếp: «本雖美,更可薉也» (bản tuy mỹ, cánh khả uế dã), gốc tuy ngon, phần thừa lại thành dơ; «本雖有功而自伐之,故更為肬贅者也» (bản tuy hữu công nhi tự phạt chi, cố cánh vi vưu chuế giả dã), gốc tuy có công mà tự kể công, nên lại thành cái bướu thừa. Khước Chí là đại phu nước Tấn thời Xuân Thu. Sách Quốc ngữ, phần Chu ngữ, chép rằng sau trận Yên Lăng ông nhiều lần tự kể công mình và bị người đương thời đoán là sẽ chuốc họa. Vương Bật chọn nhân vật này vì nó hợp với chữ tự phạt: công là có thật, việc kể công làm công ấy thành đáng ghét. Lời chú dùng chữ vưu chuế (肬贅) cũng cho thấy ông hiểu cụm chuế hành theo hướng cục thịt thừa.

物或惡之,故有道者不處 (vật hoặc ố chi, cố hữu đạo giả bất xử). Ố (惡) là ghét. Vật (物) có thể hiểu hẹp là người khác, hiểu rộng là muôn vật. Xử (處) là ở, đặt mình vào. Câu này lặp lại nguyên văn ở chương 31, trong đoạn nói về binh khí.

Lời bàn

Chương 24 được dựng trên cùng chất liệu với chương 22. Ở chương 22, bốn vế bất tự đi kèm bốn kết quả tốt; ở đây bốn vế tự đi kèm bốn kết quả ngược lại. Đặt hai chương cạnh nhau thì thấy văn kinh trình bày một quan hệ nhân quả theo cả hai chiều. Chương 23 nằm giữa với hình ảnh gió lốc, mưa rào, cũng nói về cái gắng quá sức không giữ được lâu. Theo thứ tự hiện hành, ba chương 22, 23, 24 vì thế đọc liền thành một nhóm.

Hai hình ảnh kiễng gót và dạng chân thuộc loại ví dụ lấy ngay từ thân thể, cách nói quen trong sách này. Lời chú của Vương Bật đưa hai hình ảnh ấy về một nguyên lý chung: chuộng tiến lên thì mất chỗ yên. Chữ an trong chú và chữ lập trong kinh cùng chỉ một điều, là có chỗ đứng. Người đọc có thể so với chương 26, nơi cái nặng được gọi là gốc của cái nhẹ và cái tĩnh là chủ của cái nóng vội.

Phép so sánh cơm thừa, bướu thịt cho thấy cách văn kinh định giá thói tự phô. Cơm vốn là thứ cần; chỉ phần thừa ra mới bị dọn đi. Cái bướu là thịt, mà là thịt không nuôi được thân. Vương Bật nắm đúng chỗ này khi nói gốc tuy ngon mà phần thừa thành dơ: cái công trong trận đánh Sở của Khước Chí là phần gốc, lời kể công đắp thêm lên mới là phần thừa. Lời chú chỉ dừng ở đó, không kể tiếp số phận của nhân vật này.

Câu vật hoặc ố chi, cố hữu đạo giả bất xử lặp lại ở chương 31, ở đó nói về binh khí. Việc cùng một câu được dùng cho hai đối tượng khác nhau cho thấy văn kinh xếp thói tự phô và việc dùng binh vào cùng một loại: những thứ người ta tránh, và người có đạo không đặt mình vào.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Hoàng Đình Kì

Hoàng Đình Kì

Phó ban CLB Tử Vi Miền Bắc · Ban Nghiên cứu & Tư vấn Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu SốKinh DịchĐào tạo Huyền học
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.