Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 25: Hữu vật hỗn thành

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 25 là một trong những chương bàn về đạo đầy đủ nhất của sách. Tác giả tả một vật có trước trời đất, nói rõ mình không biết tên nó và chỉ gượng gọi, rồi xếp đạo, trời, đất, vua thành bốn cái lớn. Câu cuối chương về chuỗi noi theo nhau, kết ở hai chữ tự nhiên, là câu thường được dẫn khi bàn về Lão học.

Nguyên văn

有物混成,先天地生。 寂兮寥兮,獨立而不改, 周行而不殆,可以為天下母。 吾不知其名, 字之曰道, 強為之名曰大。 大曰逝, 逝曰遠,遠曰反。 故道大,天大,地大,王亦大。 域中有四大, 而王居其一焉。 人法地,地法天,天法道,道法自然。

Phiên âm

Hữu vật hỗn thành, tiên thiên địa sinh. Tịch hề liêu hề, độc lập nhi bất cải, Chu hành nhi bất đãi, khả dĩ vi thiên hạ mẫu. Ngô bất tri kỳ danh, Tự chi viết đạo, Cưỡng vi chi danh viết đại. Đại viết thệ, Thệ viết viễn, viễn viết phản. Cố đạo đại, thiên đại, địa đại, vương diệc đại. Vực trung hữu tứ đại, Nhi vương cư kỳ nhất yên. Nhân pháp địa, địa pháp thiên, thiên pháp đạo, đạo pháp tự nhiên.

Dịch nghĩa

Có một vật hỗn độn mà thành, sinh ra trước trời đất. Lặng thay, vắng thay, đứng một mình mà không đổi, đi khắp nơi mà không nguy, có thể làm mẹ của thiên hạ. Ta không biết tên nó, đặt tên chữ cho nó là Đạo, gượng gọi tên nó là Lớn. Lớn thì trôi đi, trôi đi thì xa, xa thì trở về. Cho nên đạo lớn, trời lớn, đất lớn, vua cũng lớn. Trong cõi có bốn cái lớn mà vua ở một. Người noi theo đất, đất noi theo trời, trời noi theo đạo, đạo noi theo tự nhiên.

Chú thích

有物混成,先天地生 (hữu vật hỗn thành, tiên thiên địa sinh). Hỗn thành (混成) là lẫn vào nhau mà thành, chưa chia ra cái này cái kia. Vương Bật chú: «混然不可得而知,而萬物由之以成,故曰混成也» (hỗn nhiên bất khả đắc nhi tri, nhi vạn vật do chi dĩ thành, cố viết hỗn thành dã), hỗn độn không thể biết được, mà muôn vật nhờ nó mà thành, nên gọi là hỗn thành. Về vế sau, ông viết: «不知其誰之子,故先天地生» (bất tri kỳ thùy chi tử, cố tiên thiên địa sinh), không biết là con của ai, nên nói sinh trước trời đất. Lời chú gợi lại câu ở chương 4: ta không biết nó là con của ai.

寂兮寥兮,獨立而不改 (tịch hề liêu hề, độc lập nhi bất cải). Tịch (寂) là lặng không tiếng, liêu (寥) là vắng không hình. Vương Bật gộp lại: «寂寥,無形體也» (tịch liêu, vô hình thể dã). Độc lập (獨立) là không có gì sánh đôi: «無物之匹» (vô vật chi thất). Bất cải (不改) là không đổi, ông giảng: «返化終始,不失其常» (phản hóa chung thủy, bất thất kỳ thường), xoay vòng biến hóa từ cuối về đầu mà không mất cái thường.

周行而不殆,可以為天下母 (chu hành nhi bất đãi, khả dĩ vi thiên hạ mẫu). Chu hành (周行) là đi vòng khắp. Đãi (殆) là nguy, có người hiểu là mỏi. Vương Bật theo nghĩa nguy: «周行無所不至而免殆» (chu hành vô sở bất chí nhi miễn đãi), đi khắp không đâu không tới mà tránh được nguy. Đứng một mình không đổi và đi khắp mọi nơi được nói về cùng một vật; văn kinh để hai đặc tính ấy cạnh nhau mà không giải thích.

吾不知其名,字之曰道 (ngô bất tri kỳ danh, tự chi viết đạo). Người xưa có danh (名) là tên chính và tự (字) là tên chữ dùng để gọi. Vương Bật phân biệt: «名以定形,字以稱可言» (danh dĩ định hình, tự dĩ xưng khả ngôn), danh để định hình, tự để gọi cái có thể nói được. Vật hỗn thành không có hình, nên không có danh; chữ đạo chỉ là tên chữ.

強為之名曰大 (cưỡng vi chi danh viết đại). Cưỡng (強) là gượng. Vương Bật giải thích vì sao phải gượng: «大有繫,則必有分,有分則失其極矣» (đại hữu hệ, tắc tất hữu phân, hữu phân tắc thất kỳ cực hĩ), gọi là lớn thì có chỗ buộc vào, có chỗ buộc thì có phân chia, có phân chia thì mất chỗ cùng cực. Gọi là lớn tức đã đặt nó đối với cái nhỏ.

大曰逝,逝曰遠,遠曰反 (đại viết thệ, thệ viết viễn, viễn viết phản). Vương Bật giảng: «逝,行也» (thệ, hành dã), thệ là đi; «遠,極也» (viễn, cực dã), viễn là tới cùng. Về chữ phản (反): «不隨於所適,其體獨立,故曰反也» (bất tùy ư sở thích, kỳ thể độc lập, cố viết phản dã), không chạy theo chỗ mình đi tới, thể của nó vẫn đứng riêng, nên gọi là trở về. Chữ phản nên đọc cùng câu phản giả đạo chi động ở chương 40.

故道大,天大,地大,王亦大 (cố đạo đại, thiên đại, địa đại, vương diệc đại). Bản Vương Bật chép vương (王); một số bản truyền thế khác chép nhân (人), cách chép này hợp với chữ nhân ở câu cuối chương. Vương Bật theo chữ vương và giảng: «天地之性,人為貴,而王是人之主也» (thiên địa chi tính, nhân vi quý, nhi vương thị nhân chi chủ dã), trong các loài trời đất sinh ra thì người là quý, mà vua là chủ của người. Vế đầu của lời chú vốn là câu trong Hiếu kinh.

域中有四大,而王居其一焉 (vực trung hữu tứ đại, nhi vương cư kỳ nhất yên). Vực (域) là cõi. Vương Bật cho rằng cõi ấy là chỗ không thể gọi tên: «無稱不可得而名曰域也» (vô xưng bất khả đắc nhi danh viết vực dã), và cả đạo, trời, đất, vua đều ở trong đó.

人法地,地法天,天法道,道法自然 (nhân pháp địa, địa pháp thiên, thiên pháp đạo, đạo pháp tự nhiên). Pháp (法) ở đây là động từ, noi theo, lấy làm phép. Vương Bật giảng từng bậc bằng chữ bất vi (không trái): «人不違地,乃得全安» (nhân bất vi địa, nãi đắc toàn an), người không trái đất thì được yên trọn; và ở bậc cuối: «道不違自然,乃得其性» (đạo bất vi tự nhiên, nãi đắc kỳ tính), đạo không trái tự nhiên thì được tính của nó. Ông định nghĩa: «自然者,無稱之言,窮極之辭也» (tự nhiên giả, vô xưng chi ngôn, cùng cực chi từ dã), tự nhiên là lời không có danh xưng, là chữ chỉ chỗ cùng cực. Và cho một ví dụ cụ thể: «在方而法方,在圓而法圓» (tại phương nhi pháp phương, tại viên nhi pháp viên), ở trong vuông thì theo vuông, ở trong tròn thì theo tròn.

Lời bàn

Chương này cho thấy rõ thái độ dè dặt của văn kinh đối với ngôn ngữ, điều đã được báo từ câu đầu chương 1 và sẽ được nhắc ở chương 32 (đạo thường không tên). Mỗi bước nói về đạo đều kèm một dấu hiệu giới hạn: ta không biết tên, đặt tên chữ, gượng gọi. Lời chú Vương Bật về chữ đại giải thích lý do: bất cứ tên nào cũng đặt vật được gọi vào thế đối với một cái khác, và như thế đã thu hẹp nó.

Chuỗi đại, thệ, viễn, phản tả một vận động đi ra rồi trở về. Đặt cạnh chương 16 (muôn vật cùng dấy lên, ta xem chúng trở về) và chương 40, chuỗi này là một trong những chỗ văn kinh nói rõ nhất về nhịp quay trở lại của đạo. Vương Bật giảng chữ phản theo hướng riêng, nhấn vào chỗ thể của đạo không bị kéo theo nơi nó đi tới.

Chữ vương trong câu bốn cái lớn là chỗ học giới bàn nhiều. Giữ chữ vương thì chương này gắn với những chương nói về bậc cai trị; đổi thành chữ nhân thì câu bốn cái lớn khớp với câu cuối chương, nơi chuỗi noi theo bắt đầu từ người. Vương Bật đọc vương, nhưng lời chú của ông vẫn đi qua chữ nhân (người là quý, vua là chủ của người), nên hai cách đọc ở đây không cách nhau quá xa.

Câu đạo pháp tự nhiên có hai hướng giảng chính. Nếu hiểu tự nhiên như một bậc đứng trên đạo, câu văn thành một thang năm bậc. Vương Bật không đọc như vậy. Ông dùng chữ bất vi cho mọi bậc, và giảng tự nhiên là lời không có danh xưng, nên đạo noi theo tự nhiên nghĩa là đạo không trái với cái tự nó như thế của mỗi vật. Hà Thượng Công cũng đi theo hướng gần như vậy khi nói tính của đạo vốn tự nhiên, không noi theo cái gì khác. Ví dụ vuông theo vuông, tròn theo tròn trong lời chú đưa khái niệm tự nhiên về những vật cụ thể.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Hoàng Đình Kì

Hoàng Đình Kì

Phó ban CLB Tử Vi Miền Bắc · Ban Nghiên cứu & Tư vấn Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu SốKinh DịchĐào tạo Huyền học
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.