Chương 26 đặt hai cặp đối lập, nặng với nhẹ, tĩnh với nóng vội, rồi áp chúng vào cách đi đường của thánh nhân và cách xử thế của người cầm quyền. Sau chương 25 bàn về đạo trong tầm vóc của trời đất, chương này quay về con người cụ thể, nhất là bậc vua của một nước lớn.
Nguyên văn
重為輕根,靜為躁君。 是以聖人終日行不離輜重。 雖有榮觀,燕處超然。 奈何萬乘之主,而以身輕天下?輕則失本,躁則失君。
Phiên âm
Trọng vi khinh căn, tĩnh vi táo quân. Thị dĩ thánh nhân chung nhật hành bất ly tri trọng. Tuy hữu vinh quán, yến xử siêu nhiên. Nại hà vạn thặng chi chủ, nhi dĩ thân khinh thiên hạ? Khinh tắc thất bản, táo tắc thất quân.
Dịch nghĩa
Nặng là gốc của nhẹ, tĩnh là chủ của nóng vội. Vì thế thánh nhân đi suốt ngày không rời xe chở đồ nặng. Tuy có cung quán vẻ vang, vẫn ở yên mà vượt ra ngoài. Cớ sao ông chủ một nước vạn cỗ xe lại đem thân mình ra mà khinh suất với thiên hạ? Nhẹ thì mất gốc, nóng vội thì mất ngôi chủ.
Chú thích
重為輕根 (trọng vi khinh căn). Căn (根) là rễ, gốc. Vương Bật chú: «凡物輕不能載重,小不能鎮大» (phàm vật khinh bất năng tái trọng, tiểu bất năng trấn đại), phàm vật nhẹ thì không chở được vật nặng, vật nhỏ thì không đè giữ được vật lớn. Theo lời chú, quan hệ gốc và ngọn ở đây là quan hệ giữ và được giữ: cái nặng giữ cho cái nhẹ khỏi bay đi.
靜為躁君 (tĩnh vi táo quân). Táo (躁) là nóng nảy, bồn chồn, không yên. Quân (君) là chủ, người cầm trịch. Vương Bật viết tiếp: «不行者使行,不動者制動» (bất hành giả sử hành, bất động giả chế động), cái không đi khiến cho cái khác đi, cái không động chế ngự cái động; rồi kết: «是以重必為輕根,靜必為躁君也» (thị dĩ trọng tất vi khinh căn, tĩnh tất vi táo quân dã). Câu bất động giả chế động hợp với lời ông chú ở chương 16, nơi ông nói cái động khởi từ cái tĩnh.
是以聖人終日行不離輜重 (thị dĩ thánh nhân chung nhật hành bất ly tri trọng). Tri trọng (輜重) là xe chở hành lý, lương thực đi theo đoàn người hay đoàn quân. Đi xa mà bỏ xe lương lại thì nhẹ được một lúc, rồi thiếu thốn. Vương Bật chú gọn: «以重為本,故不離» (dĩ trọng vi bản, cố bất ly), lấy cái nặng làm gốc nên không rời.
雖有榮觀,燕處超然 (tuy hữu vinh quán, yến xử siêu nhiên). Chữ quán (觀) ở đây thường đọc theo nghĩa lầu đài, cung quán; có người đọc quan và hiểu vinh quan là cảnh tượng vinh hoa. Yến xử (燕處) là ở yên, nhàn; chữ yến (燕) mượn nghĩa an nhàn. Siêu nhiên (超然) là đứng ra ngoài, không bị cuốn theo. Vương Bật chú: «不以經心也» (bất dĩ kinh tâm dã), không để những thứ ấy đi qua lòng. Văn kinh không nói thánh nhân phải từ bỏ cung quán; chữ tuy hữu cho thấy cung quán vẫn có đó, chỉ là lòng người không bị nó kéo đi.
奈何萬乘之主,而以身輕天下 (nại hà vạn thặng chi chủ, nhi dĩ thân khinh thiên hạ). Vạn thặng (萬乘) là vạn cỗ xe binh, trong cổ thư dùng để chỉ một nước lớn. Cụm dĩ thân khinh thiên hạ có hai cách hiểu gần nhau: đem thân mình ra hành động khinh suất trước thiên hạ; hoặc coi thân mình nhẹ hơn thiên hạ, dốc thân vào việc bên ngoài mà quên giữ mình. Chương 13 đã nói người quý thân mình như quý thiên hạ thì mới có thể giao thiên hạ cho, có thể đọc làm chỗ đối chiếu.
輕則失本,躁則失君 (khinh tắc thất bản, táo tắc thất quân). Bản Vương Bật chép thất bản (失本); có bản khác chép thất căn (失根), hợp với chữ căn ở câu đầu chương, nghĩa không khác bao nhiêu. Vương Bật chú: «輕,不鎮重也» (khinh, bất trấn trọng dã), nhẹ là không đè giữ được cái nặng; và «失本,為喪身也,失君,為失君位也» (thất bản, vi táng thân dã, thất quân, vi thất quân vị dã), mất gốc là mất thân, mất chủ là mất ngôi vua. Lời chú đưa câu kinh về nghĩa chính trị cụ thể.
Lời bàn
Hai cặp nặng nhẹ và tĩnh táo được đặt song song. Cặp thứ nhất lấy từ vật chất, cặp thứ hai từ trạng thái của người, và văn kinh cho rằng cả hai cùng một lý. Lời chú Vương Bật nói rõ lý ấy bằng câu bất động giả chế động. Trong hệ thống của ông, tĩnh là gốc của động cũng như cái không là gốc của cái có, nên chương 26 được ông đọc liền với những chương bàn về bản thể như chương 16. Câu thanh tĩnh là khuôn phép của thiên hạ ở chương 45 cũng thuộc cùng mạch.
Hình ảnh xe chở đồ nặng được chọn rất cụ thể. Vào thời Xuân Thu, Chiến Quốc, xe lương là thứ không thể thiếu trong mọi cuộc đi xa, nhất là việc hành quân. Thứ nặng ở đây là thứ nuôi chuyến đi, nên giữ nó bên mình là điều kiện để đi được lâu. Câu tiếp theo về cung quán bổ sung một mặt khác: có những thứ nhẹ, sáng, vẻ vang, thánh nhân vẫn có thể có, nhưng ở giữa chúng mà lòng không xao động. Hai câu bổ sung cho nhau, câu trước nói về cái phải mang theo, câu sau nói về cái có thể có mà không vướng vào.
Câu hỏi nại hà ở cuối chương nhắm thẳng vào những người cầm quyền lớn nhất đương thời. Trong lời chú Vương Bật, hậu quả được nói ra không chút giảm nhẹ: mất thân, mất ngôi. Lời trách của văn kinh hướng vào sự khinh suất và nóng vội, hai thói có thể đưa một nước lớn vào chiến tranh hay biến loạn chỉ vì một quyết định vội. Từ đây đến chương 31, văn kinh nhiều lần trở lại với người cầm quyền và việc binh, rõ nhất ở chương 30.
Cách đọc dĩ thân khinh thiên hạ theo nghĩa coi nhẹ thân mình gắn chương này với chương 13 và chương 44 (danh với thân, cái nào thân hơn). Theo hướng ấy, văn kinh coi việc giữ thân là điều kiện của việc giữ nước: người không giữ được thân mình thì cũng khó giữ được việc lớn giao cho mình.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 25
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 27
- Dẫn nhập