Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 27: Thiện hành vô triệt tích

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 27 bắt đầu bằng năm câu về cái khéo: khéo đi, khéo nói, khéo tính, khéo đóng, khéo buộc, câu nào cũng nói cái khéo nhất là cái không dùng đến dụng cụ hay để lại dấu. Từ đó văn kinh chuyển sang việc thánh nhân cứu người, cứu vật mà không bỏ ai, rồi kết bằng quan hệ hai chiều giữa người thiện và người bất thiện.

Nguyên văn

善行無轍迹, 善言無瑕讁; 善數不用籌策; 善閉無關楗而不可開,善結無繩約而不可解。 是以聖人常善救人,故無棄人; 常善救物,故無棄物,是謂襲明。故善人者,不善人之師; 不善人者,善人之資。 不貴其師,不愛其資,雖智大迷, 是謂要妙。

Phiên âm

Thiện hành vô triệt tích, Thiện ngôn vô hà trích; Thiện số bất dụng trù sách; Thiện bế vô quan kiện nhi bất khả khai, thiện kết vô thằng ước nhi bất khả giải. Thị dĩ thánh nhân thường thiện cứu nhân, cố vô khí nhân; Thường thiện cứu vật, cố vô khí vật, thị vị tập minh. Cố thiện nhân giả, bất thiện nhân chi sư; Bất thiện nhân giả, thiện nhân chi tư. Bất quý kỳ sư, bất ái kỳ tư, tuy trí đại mê, Thị vị yếu diệu.

Dịch nghĩa

Khéo đi thì không để vết xe, khéo nói thì không có chỗ hở để chê, khéo tính thì không dùng thẻ đếm, khéo đóng thì không có then cài mà không ai mở được, khéo buộc thì không có dây thừng mà không ai cởi được. Vì thế thánh nhân thường khéo cứu người nên không bỏ người nào, thường khéo cứu vật nên không bỏ vật nào; ấy gọi là tập minh. Cho nên người thiện là thầy của người bất thiện, người bất thiện là chỗ để người thiện lấy dùng. Không quý thầy của mình, không yêu chỗ mình lấy dùng, thì tuy có trí cũng mê lầm lớn. Ấy gọi là chỗ cốt yếu nhiệm mầu.

Chú thích

善行無轍迹 (thiện hành vô triệt tích). Triệt tích (轍迹) là vết bánh xe hằn trên đường. Vương Bật chú: «順自然而行,不造不始,故物得至而無轍迹也» (thuận tự nhiên nhi hành, bất tạo bất thủy, cố vật đắc chí nhi vô triệt tích dã), thuận tự nhiên mà đi, không tạo tác, không khởi xướng, nên vật tự tới mà không có vết xe.

善言無瑕讁 (thiện ngôn vô hà trích). Hà (瑕) là vết trên ngọc, trích (讁) là chê trách. Lời chú: «順物之性,不別不析» (thuận vật chi tính, bất biệt bất tích), thuận tính vật, không phân biệt, không chẻ xé.

善數不用籌策 (thiện số bất dụng trù sách). Trù sách (籌策) là thẻ tre dùng để đếm và tính. Lời chú: «因物之數,不假形也» (nhân vật chi số, bất giả hình dã), dựa vào số sẵn có của vật, không mượn đến vật có hình.

善閉無關楗而不可開,善結無繩約而不可解 (thiện bế vô quan kiện nhi bất khả khai, thiện kết vô thằng ước nhi bất khả giải). Quan kiện (關楗) là then cửa, thằng ước (繩約) là dây buộc. Lời chú: «因物自然,不設不施» (nhân vật tự nhiên, bất thiết bất thi), dựa vào tự nhiên của vật, không bày đặt, không áp đặt. Vương Bật tóm cả đoạn: «此五者皆言不造不施,因物之性,不以形制物也» (thử ngũ giả giai ngôn bất tạo bất thi, nhân vật chi tính, bất dĩ hình chế vật dã), năm điều ấy đều nói việc không tạo tác, không áp đặt, dựa vào tính của vật, không dùng cái có hình mà chế ngự vật. Theo lời chú, cái khéo ở đây được hiểu là sự thuận theo vật.

是以聖人常善救人,故無棄人 (thị dĩ thánh nhân thường thiện cứu nhân, cố vô khí nhân). Khí (棄) là bỏ đi. Vương Bật chú đoạn này dài: «聖人不立形名以檢於物,不造進向以殊棄不肖» (thánh nhân bất lập hình danh dĩ kiểm ư vật, bất tạo tiến hướng dĩ thù khí bất tiếu), thánh nhân không lập ra danh phận hình thức để kiểm soát vật, không đặt ra lối tiến thân để tách riêng và bỏ rơi kẻ kém. Sau đó ông chép lại gần nguyên văn ba câu mở đầu chương 3 (không chuộng người tài, không quý của khó được, không phô cái đáng ham), và kết: «常使民心無欲無惑,則無棄人矣» (thường sử dân tâm vô dục vô hoặc, tắc vô khí nhân hĩ), thường khiến lòng dân không ham không mê thì không có người bị bỏ.

是謂襲明 (thị vị tập minh). Tập (襲) nghĩa gốc là mặc thêm một lớp áo, từ đó có nghĩa là che phủ, và nghĩa là nối theo. Vì vậy tập minh có người hiểu là cái sáng ẩn bên trong, có người hiểu là nối theo cái sáng. Bản Vương Bật không có lời chú cho cụm này. Chương 52 có cụm tập thường (習常), cấu trúc tương tự.

故善人者,不善人之師 (cố thiện nhân giả, bất thiện nhân chi sư). Vương Bật chú: «舉善以師不善,故謂之師矣» (cử thiện dĩ sư bất thiện, cố vị chi sư hĩ), đưa cái thiện lên làm thầy cho cái bất thiện, nên gọi là thầy.

不善人者,善人之資 (bất thiện nhân giả, thiện nhân chi tư). Tư (資) là của cải, vốn, chỗ để lấy dùng. Vương Bật chú: «資,取也» (tư, thủ dã), và «故不善人,善人之所取也» (cố bất thiện nhân, thiện nhân chi sở thủ dã), người bất thiện là chỗ người thiện lấy. Câu chú đứng giữa hai câu trên có chữ nghĩa khó thông, có thể do sót chữ khi truyền chép, nên ở đây không dẫn.

不貴其師,不愛其資,雖智大迷,是謂要妙 (bất quý kỳ sư, bất ái kỳ tư, tuy trí đại mê, thị vị yếu diệu). Vương Bật chú: «雖有其智,自任其智,不因物,於其道必失» (tuy hữu kỳ trí, tự nhậm kỳ trí, bất nhân vật, ư kỳ đạo tất thất), tuy có trí mà tự cậy trí mình, không dựa theo vật, thì đối với đạo ắt sai lạc. Yếu diệu (要妙) là chỗ cốt yếu mà nhiệm mầu.

Lời bàn

Năm cái khéo đầu chương có chung một khuôn: việc làm đạt tới chỗ không cần đến công cụ quen thuộc của nó. Đi mà không có vết xe, tính mà không có thẻ, đóng mà không có then. Lời chú Vương Bật đọc cả năm câu bằng một nguyên lý, dựa vào tính của vật mà không đặt thêm gì lên vật. Nguyên lý này nối với lời chú chương 25 (ở trong vuông thì theo vuông) và chương 29 (có thể dựa theo mà không thể cưỡng làm). Cũng có thể đọc năm câu này cạnh chương 17, nơi bậc trị nước giỏi nhất làm xong việc mà trăm họ đều nói mình tự nhiên như thế.

Đoạn về việc không bỏ người được Vương Bật giảng theo hướng chính trị. Người bị bỏ, theo ông, sinh ra từ những tiêu chuẩn mà người cai trị dựng lên để phân loại, tức danh phận và lối tiến thân. Khi không có những tiêu chuẩn ấy thì không có ai bị gạt ra ngoài. Ông dẫn chương 3 để làm rõ: chuộng người tài thì dân tranh nhau, quý của hiếm thì dân trộm cắp. Văn kinh còn trở lại ý không bỏ người ở chương 49 (người thiện ta đối đãi tốt, người bất thiện ta cũng đối đãi tốt) và chương 62 (người bất thiện thì có gì mà bỏ).

Cặp thầy và tư ở cuối chương đặt hai hạng người vào quan hệ cần nhau. Người thiện làm thầy, người bất thiện là chỗ để cái thiện có việc mà làm. Vương Bật không dừng ở quan hệ dạy học: khi chú chương 28, ông dùng lại cặp chữ này để nói thánh nhân lấy người thiện làm thầy, người bất thiện làm tư mà đổi phong tục, đưa tất cả về một. Như thế, chữ tư trong cách đọc của ông có nghĩa rộng, chỉ toàn bộ những người mà việc giáo hóa hướng tới.

Câu tuy trí đại mê nhắm vào người cậy trí riêng. Lời chú giảng rằng lỗi của người ấy là không dựa theo vật, tức đi ngược với nguyên lý của năm câu đầu chương. Lời chú ở câu cuối và ở năm câu đầu vì thế cùng xoay quanh chữ nhân, tức là dựa theo vật.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
P

Phùng Đức Thắng

Nhà Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
Chưa có đánh giá
Tử ViTarot
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.