Chương 28 gồm ba đoạn cùng một khuôn: biết mặt trống mà giữ mặt mái, biết trắng mà giữ đen, biết vinh mà giữ nhục, mỗi đoạn kết bằng một sự trở về. Hai câu cuối chuyển từ người tu thân sang việc cai trị, qua hình ảnh khối gỗ mộc được xẻ ra thành đồ dùng. Văn bản chương này có một vấn đề được bàn từ lâu, liên quan đến đoạn giữa.
Nguyên văn
知其雄,守其雌,為天下谿。為天下谿,常德不離,復歸於嬰兒。 知其白,守其黑,為天下式。 為天下式,常德不忒, 復歸於無極。 知其榮,守其辱,為天下谷,常德乃足,復歸於樸。 樸散則為器,聖人用之,則為官長, 故大制不割。
Phiên âm
Tri kỳ hùng, thủ kỳ thư, vi thiên hạ khê. Vi thiên hạ khê, thường đức bất ly, phục quy ư anh nhi. Tri kỳ bạch, thủ kỳ hắc, vi thiên hạ thức. Vi thiên hạ thức, thường đức bất thắc, Phục quy ư vô cực. Tri kỳ vinh, thủ kỳ nhục, vi thiên hạ cốc, thường đức nãi túc, phục quy ư phác. Phác tán tắc vi khí, thánh nhân dụng chi, tắc vi quan trưởng, Cố đại chế bất cát.
Dịch nghĩa
Biết cái trống mà giữ cái mái thì làm khe suối cho thiên hạ. Làm khe suối cho thiên hạ thì đức thường không rời, trở về trẻ thơ. Biết cái trắng mà giữ cái đen thì làm khuôn phép cho thiên hạ. Làm khuôn phép cho thiên hạ thì đức thường không sai lệch, trở về chỗ không cùng. Biết cái vinh mà giữ cái nhục thì làm hang sâu cho thiên hạ. Làm hang sâu cho thiên hạ thì đức thường mới đủ, trở về gỗ mộc. Gỗ mộc tản ra thì thành đồ dùng; thánh nhân dùng nó thì làm người đứng đầu các quan. Cho nên phép chế định lớn thì không cắt xẻ.
Chú thích
知其雄,守其雌,為天下谿 (tri kỳ hùng, thủ kỳ thư, vi thiên hạ khê). Hùng (雄) là con trống, thư (雌) là con mái, khê (谿) là khe suối, chỗ thấp nước đổ về. Vương Bật chú: «雄,先之屬;雌,後之屬也» (hùng, tiên chi thuộc; thư, hậu chi thuộc dã), trống thuộc về phía đi trước, mái thuộc về phía đi sau. Ông giảng tiếp: «知為天下之先也,必後也» (tri vi thiên hạ chi tiên dã, tất hậu dã), biết làm người đi trước thiên hạ thì ắt phải lùi sau, rồi dẫn câu của chương 7: «是以聖人後其身而身先也» (thị dĩ thánh nhân hậu kỳ thân nhi thân tiên dã). Chữ tri (知) đứng đầu đoạn cho thấy người giữ mặt mái là người đã biết rõ mặt trống.
常德不離,復歸於嬰兒 (thường đức bất ly, phục quy ư anh nhi). Anh nhi (嬰兒) là trẻ mới sinh. Vương Bật giải hai hình ảnh khe suối và trẻ thơ bằng một cặp câu: «谿不求物而物自歸之,嬰兒不用智而合自然之智» (khê bất cầu vật nhi vật tự quy chi, anh nhi bất dụng trí nhi hợp tự nhiên chi trí), khe suối không tìm vật mà vật tự về, trẻ thơ không dùng trí mà hợp với cái trí tự nhiên. Hình ảnh trẻ thơ đã gặp ở chương 10 và chương 20, sẽ gặp lại ở chương 55.
知其白,守其黑,為天下式 (tri kỳ bạch, thủ kỳ hắc, vi thiên hạ thức). Thức (式) là khuôn mẫu: «式,模則也» (thức, mô tắc dã). Trắng và đen ở đây thường được hiểu là sáng tỏ và tối kín, phô ra và ẩn đi, không mang nghĩa tốt xấu.
常德不忒,復歸於無極 (thường đức bất thắc, phục quy ư vô cực). Thắc (忒) là sai lệch: «忒,差也» (thắc, sai dã). Vô cực (無極) là không có chỗ tận cùng; Vương Bật chú: «不可窮也» (bất khả cùng dã), không thể đi tới cùng.
知其榮,守其辱,為天下谷,常德乃足,復歸於樸 (tri kỳ vinh, thủ kỳ nhục, vi thiên hạ cốc, thường đức nãi túc, phục quy ư phác). Vinh (榮) là vẻ vang, nhục (辱) là bị hạ thấp. Cốc (谷) là hang, thung lũng, hình ảnh đã gặp ở chương 6 và chương 15. Phác (樸) là khối gỗ chưa đẽo. Vương Bật chú chung cho ba đoạn: «此三者,言常反終,後乃德全其所處也» (thử tam giả, ngôn thường phản chung, hậu nãi đức toàn kỳ sở xử dã), ba điều này nói việc thường trở về chỗ cuối, sau đó đức mới trọn ở chỗ mình đứng; và dẫn chương 40: «下章云,反者道之動也» (hạ chương vân, phản giả đạo chi động dã). Ông thêm: «功不可取,常處其母也» (công bất khả thủ, thường xử kỳ mẫu dã), công không thể giành lấy, cứ ở chỗ người mẹ.
Về văn bản, thiên Thiên hạ trong sách Trang Tử dẫn lời Lão Đam chỉ gồm hai vế: «知其雄,守其雌,為天下谿;知其白,守其辱,為天下谷» (tri kỳ hùng, thủ kỳ thư, vi thiên hạ khê; tri kỳ bạch, thủ kỳ nhục, vi thiên hạ cốc). Ở đó chữ bạch đi với chữ nhục, không có đoạn giữ đen làm khuôn phép, cũng không có chữ vinh. Một số học giả đời sau vì thế cho rằng phần từ thủ kỳ hắc đến tri kỳ vinh trong bản truyền thế là phần thêm vào. Chỗ dựa khác của họ là chữ nhục thời cổ có nghĩa là dơ, đen, như trong câu đại bạch nhược nhục ở chương 41, nên bạch với nhục vốn đã là một cặp màu. Vấn đề này còn tranh luận; bản Vương Bật giữ đủ ba đoạn.
樸散則為器,聖人用之,則為官長 (phác tán tắc vi khí, thánh nhân dụng chi, tắc vi quan trưởng). Khí (器) là đồ dùng, quan trưởng (官長) là người đứng đầu các chức việc. Vương Bật chú: «樸,真也。真散則百行出,殊類生,若器也» (phác, chân dã. Chân tán tắc bách hạnh xuất, thù loại sinh, nhược khí dã), phác là cái thật; cái thật tản ra thì trăm nết sinh ra, các loại khác nhau xuất hiện, như đồ dùng. Rồi: «聖人因其分散,故為之立官長» (thánh nhân nhân kỳ phân tán, cố vị chi lập quan trưởng), thánh nhân dựa vào sự phân tán ấy mà lập ra quan trưởng. Theo văn pháp thông thường, câu kinh cũng có thể đọc là thánh nhân dùng cái phác thì làm người đứng đầu trăm quan; Vương Bật đọc theo nghĩa lập quan. Ông nói tiếp: «以善為師,不善為資,移風易俗,復使歸於一也» (dĩ thiện vi sư, bất thiện vi tư, di phong dịch tục, phục sử quy ư nhất dã), lấy người thiện làm thầy, người bất thiện làm tư, đổi phong tục, lại khiến quy về một, dùng lại cặp chữ của chương 27.
故大制不割 (cố đại chế bất cát). Chế (制) vừa là cắt may, vừa là chế định. Cát (割) là cắt xẻ. Vương Bật chú: «大制者,以天下之心為心,故無割也» (đại chế giả, dĩ thiên hạ chi tâm vi tâm, cố vô cát dã), phép chế định lớn lấy lòng thiên hạ làm lòng mình nên không cắt xẻ. Ý này gần với chương 49, nơi thánh nhân lấy lòng trăm họ làm lòng mình.
Lời bàn
Ba đoạn của chương có cùng cấu trúc: một mặt nổi được biết, một mặt chìm được giữ, một vị trí thấp (khe, khuôn, hang), một đức thường được giữ trọn, và một sự trở về. Vương Bật đọc cả ba bằng chữ phản, tức trở về chỗ cuối, và nối thẳng với chương 40. Ông cũng nối đoạn đầu với chương 7 qua câu để thân ra sau mà thân lại ở trước. Như vậy, chương 28 được đặt vào một chuỗi chương nói về sự lùi sau, đứng thấp và quay về.
Ba hình ảnh của sự trở về là trẻ thơ, vô cực và gỗ mộc. Cả ba đều chỉ trạng thái trước khi bị định hình. Chữ phác xuất hiện nhiều lần trong sách: ở chương 15 người xưa giữ đạo được tả là chất phác như gỗ mộc, chương 19 nói ôm giữ cái mộc, chương 32 nói cái mộc tuy nhỏ mà thiên hạ không ai bắt làm tôi được, chương 37 nói cái mộc không tên. Riêng chương 28 nói tới việc gỗ mộc tản ra thành đồ dùng, tức thừa nhận rằng sự phân chia là điều tất yếu của đời sống có tổ chức.
Câu đại chế bất cát vì vậy cần đọc trong quan hệ với câu trước. Có quan, có chức việc, có những phân chia, nhưng phép cai trị lớn không để những phân chia ấy cắt rời cái chung. Vương Bật giảng điều kiện của việc ấy là lấy lòng thiên hạ làm lòng mình. Chương 32 nói tiếp ý này khi bàn về việc bắt đầu chế định thì có danh, có danh rồi thì phải biết dừng.
Vấn đề văn bản của đoạn giữa không làm thay đổi ý lớn của chương, vì cả ba đoạn đều theo một khuôn. Điều nó thay đổi là các cặp đối: theo lời dẫn trong Trang Tử, bạch đi với nhục và với hình ảnh hang sâu, không có cặp bạch hắc và cũng không có chữ vinh. Đọc bản Vương Bật, nên biết rằng lời dẫn sớm ấy ghi khác.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 27
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 29
- Dẫn nhập