Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 29: Tương dục thủ thiên hạ

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 29 bàn về việc lấy thiên hạ và cai trị thiên hạ. Văn kinh gọi thiên hạ là thần khí, một thứ đồ thiêng không thể đem ý riêng mà nhào nặn, rồi kể một loạt cặp đối cho thấy muôn vật vốn khác nhau và đổi thay. Việc của thánh nhân, theo câu cuối, chỉ là bỏ đi những gì quá độ.

Nguyên văn

將欲取天下而為之,吾見其不得已。天下神器, 不可為也,為者敗之,執者失之。 故物或行或隨,或歔或吹。或強或羸,或挫或隳。是以聖人去甚,去奢,去泰。

Phiên âm

Tương dục thủ thiên hạ nhi vi chi, ngô kiến kỳ bất đắc dĩ. Thiên hạ thần khí, Bất khả vi dã, vi giả bại chi, chấp giả thất chi. Cố vật hoặc hành hoặc tuỳ, hoặc hư hoặc xuy. Hoặc cường hoặc luy, hoặc toả hoặc huy. Thị dĩ thánh nhân khử thậm, khử xa, khử thái.

Dịch nghĩa

Muốn lấy thiên hạ mà làm theo ý mình, ta thấy là không được. Thiên hạ là đồ thiêng, không thể làm theo ý mình được; kẻ làm thì làm hỏng, kẻ nắm thì làm mất. Cho nên vật có cái đi trước, có cái theo sau; có cái thở ra nhẹ, có cái thổi mạnh; có cái mạnh, có cái yếu; có cái bị bẻ gãy, có cái bị đổ sập. Vì thế thánh nhân bỏ cái quá mức, bỏ cái xa xỉ, bỏ cái thái quá.

Chú thích

將欲取天下而為之,吾見其不得已 (tương dục thủ thiên hạ nhi vi chi, ngô kiến kỳ bất đắc dĩ). Thủ (取) là lấy, ở đây gồm cả nghĩa nắm quyền cai trị. Vi (為) là làm, trong sách này thường mang sắc thái làm theo ý mình, đặt ý mình lên sự vật. Bất đắc dĩ (不得已) ở câu này không mang nghĩa miễn cưỡng như tiếng Việt ngày nay; chữ dĩ (已) là trợ từ cuối câu, nên câu thường được hiểu là ta thấy việc ấy không thành. Cũng có người đọc theo nghĩa không thể thôi, nhưng cách đọc thứ nhất hợp với câu sau hơn. Ở chương 30 và 31, cụm này lại dùng theo nghĩa không thể khác.

天下神器 (thiên hạ thần khí). Thần (神) là thiêng, khí (器) là đồ dùng. Vương Bật giảng riêng: «神,無形無方也。器,合成也。無形以合,故謂之神器也» (thần, vô hình vô phương dã. Khí, hợp thành dã. Vô hình dĩ hợp, cố vị chi thần khí dã), thần là không hình, không phương; khí là do hợp lại mà thành; không hình mà hợp lại nên gọi là thần khí. Theo lời chú, thiên hạ là một thể ghép từ vô số phần, mà mối ghép thì không có hình để thấy.

不可為也,為者敗之,執者失之 (bất khả vi dã, vi giả bại chi, chấp giả thất chi). Vương Bật chú: «萬物以自然為性,故可因而不可為也。可通而不可執也» (vạn vật dĩ tự nhiên vi tính, cố khả nhân nhi bất khả vi dã. Khả thông nhi bất khả chấp dã), muôn vật lấy tự nhiên làm tính, nên có thể dựa theo mà không thể cưỡng làm, có thể khai thông mà không thể nắm giữ. Ông giải thích vì sao tất phải hỏng, tất phải mất: «物有常性,而造為之,故必敗也» (vật hữu thường tính, nhi tạo vi chi, cố tất bại dã), vật có tính thường mà đem tạo tác lên nó nên ắt hỏng; «物有往來而執之,故必失矣» (vật hữu vãng lai nhi chấp chi, cố tất thất hĩ), vật có đến có đi mà cố nắm lại nên ắt mất. Vi và chấp ứng với hai lỗi khác nhau: một là sửa hình của vật, một là giữ vật đứng yên trong khi nó vốn đến đi. Câu vi giả bại chi, chấp giả thất chi lặp lại ở chương 64.

故物或行或隨,或歔或吹 (cố vật hoặc hành hoặc tùy, hoặc hư hoặc xuy). Hành (行) là đi trước, tùy (隨) là theo sau. Hư (歔) là thở ra khẽ, xuy (吹) là thổi mạnh; một số bản chép khác ở cặp này, nghĩa chung vẫn là hai lối thở trái nhau.

或強或羸,或挫或隳 (hoặc cường hoặc luy, hoặc tỏa hoặc huy). Cường (強) là mạnh, luy (羸) là gầy yếu. Tỏa (挫) là bẻ gãy, huy (隳) là đổ nát; cặp cuối cũng có dị bản. Vương Bật chú chung: «凡此諸或,言物事逆順反覆,不施為執割也» (phàm thử chư hoặc, ngôn vật sự nghịch thuận phản phúc, bất thi vi chấp cát dã), những chữ hoặc này nói sự vật có nghịch có thuận, xoay qua trở lại, nên không thể áp đặt, nắm giữ, cắt xẻ.

是以聖人去甚,去奢,去泰 (thị dĩ thánh nhân khử thậm, khử xa, khử thái). Khử (去) là bỏ. Thậm (甚) là quá mức, xa (奢) là xa xỉ, thái (泰) là quá đà. Ba chữ gần nghĩa nhau, đều chỉ sự vượt quá. Vương Bật chú: «聖人達自然之至,暢萬物之情,故因而不為,順而不施» (thánh nhân đạt tự nhiên chi chí, sướng vạn vật chi tình, cố nhân nhi bất vi, thuận nhi bất thi), thánh nhân thấu tới chỗ cùng cực của tự nhiên, thông suốt tình của muôn vật, nên dựa theo mà không cưỡng làm, thuận theo mà không áp đặt. Ông kết: «除其所以迷,去其所以惑,故心不亂而物性自得之也» (trừ kỳ sở dĩ mê, khử kỳ sở dĩ hoặc, cố tâm bất loạn nhi vật tính tự đắc chi dã), trừ cái làm cho mê, bỏ cái làm cho rối, nên lòng không loạn mà tính vật tự được trọn.

Lời bàn

Cụm thủ thiên hạ còn xuất hiện ở chương 48 và chương 57, đều đi với hai chữ vô sự: lấy thiên hạ thì thường dùng vô sự, lấy vô sự mà lấy thiên hạ. Đặt cạnh hai chương ấy, chương 29 cho thấy văn kinh không bác bỏ việc lấy thiên hạ. Điều nó bác bỏ là lấy rồi đem ý mình mà làm, tức hai chữ nhi vi chi. Lời chú Vương Bật về thần khí giải thích vì sao: thiên hạ là một thể mà mối liên kết không có hình, nên người nào tháo ra lắp lại theo ý mình thì làm đứt mối ấy.

Bốn cặp hoặc có vai trò như một bản kê. Văn kinh kể các cặp ngang hàng nhau, không khen chê bên nào. Lời chú dùng bốn chữ nghịch thuận phản phúc để chỉ tình trạng ấy: vật lúc thế này lúc thế kia, xoay qua trở lại. Từ đó suy ra rằng mọi ý muốn ép muôn vật vào một khuôn đều trái với tính của chúng.

Câu cuối chương chỉ có một động từ là khử. Việc của thánh nhân ở đây chỉ là bỏ bớt. Lối nói này gần với chương 48 (theo đạo thì mỗi ngày một bớt) và chương 19 (bỏ thánh trí, bỏ nhân nghĩa, bỏ xảo lợi). Ba chữ thậm, xa, thái đều chỉ mức độ, không chỉ một loại việc cụ thể, nên văn kinh để ngỏ việc xác định thế nào là quá. Vương Bật giảng điều bị bỏ là những gì gây mê, gây rối, và đặt điều kiện cho việc ấy là thấu được tình của muôn vật.

Hai chữ nhân và thuận trong lời chú là chỗ Vương Bật nối chương 29 với chương 27, nơi ông đã giảng năm cái khéo bằng việc dựa vào tính của vật. Chương 30 tiếp theo đem nguyên tắc không cưỡng làm này áp vào việc dùng binh.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Hoàng Đình Kì

Hoàng Đình Kì

Phó ban CLB Tử Vi Miền Bắc · Ban Nghiên cứu & Tư vấn Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu SốKinh DịchĐào tạo Huyền học
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.