Chương 8 là chương đầu tiên lấy nước làm hình ảnh gần với Đạo, hình ảnh còn trở lại ở nhiều chương sau. Chương chia hai phần: phần đầu nói tính nước, phần sau kể bảy điều khéo trong cách ở đời, rồi khép bằng hai chữ bất tranh đã nêu ở chương 7.
Nguyên văn
上善若水。水善利萬物而不爭,處眾人之所惡, 故幾於道。 居善地,心善淵,與善仁,言善信,正善治,事善能,動善時。夫唯不爭,故無尤。
Phiên âm
Thượng thiện nhược thủy. Thủy thiện lợi vạn vật nhi bất tranh, xử chúng nhân chi sở ố, Cố cơ ư Đạo. Cư thiện địa, tâm thiện uyên, dữ thiện nhân, ngôn thiện tín, chính thiện trị, sự thiện năng, động thiện thời. Phù duy bất tranh, cố vô vưu.
Dịch nghĩa
Điều thiện bậc cao giống như nước. Nước khéo làm lợi cho muôn vật mà không tranh, ở chỗ mọi người ghét, nên gần với Đạo. Ở thì khéo chọn đất, lòng thì khéo sâu lặng, giao tiếp thì khéo giữ nhân, nói thì khéo giữ tín, cai trị thì khéo làm cho yên, làm việc thì khéo dùng tài, hành động thì khéo hợp thời. Chỉ vì không tranh nên không có lỗi.
Chú thích
上善若水 (thượng thiện nhược thủy). 上 (thượng) là bậc trên. 若 (nhược) là giống như. Chữ 善 (thiện) trong chương này mang hai nghĩa: ở câu đầu là tốt, điều thiện; ở bảy vế sau chuyển sang nghĩa khéo, giỏi. Hai nghĩa đan vào nhau nên câu nào cũng có thể đọc theo cả hai.
水善利萬物而不爭 (thủy thiện lợi vạn vật nhi bất tranh). Nước nuôi cây cỏ, loài vật và người mà không giành một chỗ nào cho mình. Ở câu này, bản lụa Mã Vương Đôi có chữ khác với hai chữ 不爭 (bất tranh) của bản truyền thế, và cách đọc chữ ấy còn đang được bàn.
處眾人之所惡 (xử chúng nhân chi sở ố). 惡 (ố) là ghét. Vương Bật chú ba chữ: «人惡卑也» (nhân ố ti dã), người ta ghét chỗ thấp. Chỗ thấp ở đây vừa là địa thế, nơi nước dồn về, vừa là vị thế của người không danh không vị.
故幾於道 (cố cơ ư đạo). 幾 (cơ) là gần, sát. Vương Bật giải vì sao chỉ nói gần: «道無水有,故曰,幾也» (đạo vô thủy hữu, cố viết, cơ dã), Đạo là không, nước là có, nên nói là gần. Nước là vật hữu hình nên dù giống Đạo đến đâu cũng chỉ đứng sát bên Đạo.
居善地,心善淵,與善仁,言善信,正善治,事善能,動善時 (cư thiện địa, tâm thiện uyên, dữ thiện nhân, ngôn thiện tín, chính thiện trị, sự thiện năng, động thiện thời). Bảy vế cùng một khuôn. 居 (cư) là chỗ ở; "thiện địa" là khéo chọn đất, có người hiểu là khéo ở chỗ thấp như nước. 淵 (uyên) là vực sâu, lòng lặng như nước vực. 與 (dữ) có người hiểu là giao tiếp với người, có người hiểu là cho, ban. 信 (tín) là đáng tin. 正 (chính) nhiều bản chép 政 (chính), tức việc chính sự. 能 (năng) là tài năng, sở trường. 時 (thời) là thời cơ. Vương Bật chỉ chú một câu chung cho cả bảy vế: «言人皆應於治道也» (ngôn nhân giai ưng ư trị đạo dã), nói rằng người ta đều nên theo đạo ấy mà làm.
夫唯不爭,故無尤 (phù duy bất tranh, cố vô vưu). 夫 (phù) là trợ từ đầu câu. 唯 (duy) là chỉ vì. 尤 (vưu) là lỗi, điều bị trách. Câu kết lặp lại chữ bất tranh ở đầu chương, khép chương thành một vòng.
Lời bàn
Lời chú «道無水有» (đạo vô thủy hữu) giữ cho chương 8 khỏi bị đọc như thể nước là Đạo. Ở chương 1 Đạo không tên không hình; nước có hình nên chỉ đứng ở chữ cơ, gần mà thôi. Chọn nước, Lão Tử lấy trong thế giới hữu hình một vật có ba tính gần với Đạo nhất mà chương này nêu ra: làm lợi, không tranh, ở chỗ thấp.
Nước trở lại ở nhiều chương. Chương 32 so Đạo trong thiên hạ với dòng nước: «譬道之在天下,猶川谷之於江海» (thí đạo chi tại thiên hạ, do xuyên cốc chi ư giang hải), Đạo ở trong thiên hạ như khe suối chảy về sông biển. Chương 66 giải vì sao sông biển làm vua trăm hang: «以其善下之» (dĩ kỳ thiện hạ chi), vì nó khéo ở dưới. Chương 61 nói: «大國者下流» (đại quốc giả hạ lưu), nước lớn như dòng ở hạ lưu. Chương 78 nói về sức của nước: «天下莫柔弱於水,而攻堅強者莫之能勝» (thiên hạ mạc nhu nhược ư thủy, nhi công kiên cường giả mạc chi năng thắng), trong thiên hạ không gì mềm yếu hơn nước, mà công cái cứng mạnh thì không gì hơn được nó.
Chữ 仁 (nhân) trong vế dữ thiện nhân được dùng theo nghĩa tốt, chỉ ba chương sau câu thiên địa bất nhân. Chỗ này cho thấy chương 5 không gạt bỏ chữ nhân trong mọi nghĩa. Cái bị gạt ở chương 5 là thứ ơn huệ có chọn lựa, có dựng đặt, như Vương Bật giải; còn ở đây nhân là cách đối đãi với người.
Bảy vế không được Vương Bật chia ra giải từng vế. Đọc theo chú của ông, chúng là một đạo chung, áp vào nhiều việc: chỗ ở, lòng, sự giao tiếp, lời nói, việc trị, việc làm, lúc hành động. Cái khéo trong mỗi vế đều tùy chỗ tùy lúc, như nước không có hình riêng mà theo hình của chỗ chứa. Chương 9 tiếp theo bàn mặt ngược lại của chữ bất tranh, tức cái đầy và cái sắc quá mức.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 7
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 9
- Dẫn nhập