Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 80: Tiểu quốc quả dân

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 80 là chỗ duy nhất trong sách tả một xã hội bằng những chi tiết cụ thể: khí cụ, thuyền xe, giáp binh, bữa ăn, áo mặc, nhà ở, tiếng gà tiếng chó. Các nhà chú giải hiểu chương này khác nhau, có người coi là một chủ trương chính trị, có người coi là lời phê thời cuộc, có người theo Vương Bật mà coi nước nhỏ chỉ là ví dụ. Trong bản lụa Mã Vương Đôi, chương này và chương 81 không đứng ở cuối sách.

Nguyên văn

小國寡民, 使有什伯之器而不用, 使民重死而不遠徙。 雖有舟輿,無所乘之;雖有甲兵,無所陳之。 使人復結繩而用之,甘其食,美其服,安其居,樂其俗。鄰國相望,雞犬之聲相聞,民至老死,不相往來。

Phiên âm

Tiểu quốc quả dân, sử hữu thập bá chi khí nhi bất dụng, sử dân trọng tử nhi bất viễn tỉ. Tuy hữu chu dư, vô sở thừa chi; tuy hữu giáp binh, vô sở trần chi. Sử nhân phục kết thằng nhi dụng chi, cam kỳ thực, mỹ kỳ phục, an kỳ cư, lạc kỳ tục. Lân quốc tương vọng, kê khuyển chi thanh tương văn, dân chí lão tử, bất tương vãng lai.

Dịch nghĩa

Nước nhỏ, dân ít. Khiến cho có khí cụ gấp mười gấp trăm sức người mà không dùng đến, khiến dân coi trọng cái chết mà không dời đi xa. Tuy có thuyền xe mà không có chỗ ngồi tới; tuy có giáp binh mà không có chỗ bày ra. Khiến người trở lại thắt nút dây mà dùng, thấy ngon cái mình ăn, thấy đẹp cái mình mặc, yên chỗ mình ở, vui với tục mình. Nước láng giềng trông thấy nhau, tiếng gà tiếng chó nghe thấy nhau, mà dân tới già chết không qua lại với nhau.

Chú thích

小國寡民 (tiểu quốc quả dân). 寡 (quả) là ít. Vương Bật đọc bốn chữ này một cách dè dặt: «國既小,民又寡,尚可使反古,況國大民眾乎?故舉小國而言也» (quốc ký tiểu, dân hựu quả, thượng khả sử phản cổ, huống quốc đại dân chúng hồ? Cố cử tiểu quốc nhi ngôn dã), nước đã nhỏ, dân lại ít, còn có thể khiến trở về lối xưa, huống chi nước lớn dân đông; vì thế mới nêu nước nhỏ ra mà nói. Theo ông, nước nhỏ là ví dụ để lập luận, không nhất thiết là đề nghị chia nhỏ thiên hạ.

使有什伯之器而不用 (sử hữu thập bá chi khí nhi bất dụng). 什 (thập) là mười; 伯 (bá) ở đây dùng như 佰 (bá), là trăm. Cụm 什伯之器 (thập bá chi khí) có hai cách hiểu chính. Một là khí cụ làm được việc của mười người, trăm người, tức đồ dùng tinh xảo. Hai là binh khí của các đơn vị quân mười người, trăm người, vì quân đời cổ chia theo thập và bá. Vương Bật chú theo nghĩa chung: «言使民雖有什伯之器而無所用,何患不足也» (ngôn sử dân tuy hữu thập bá chi khí nhi vô sở dụng, hà hoạn bất túc dã), ý nói khiến dân dẫu có khí cụ thập bá mà không có chỗ dùng, thì lo gì thiếu.

使民重死而不遠徙 (sử dân trọng tử nhi bất viễn tỉ). 重死 (trọng tử) là coi cái chết là việc hệ trọng, tức quý mạng sống; 徙 (tỉ) là dời chỗ. Vương Bật chú: «使民不用,惟身是寶,不貪貨賂,故各安其居,重死而不遠徙也» (sử dân bất dụng, duy thân thị bảo, bất tham hóa lộ, cố các an kỳ cư, trọng tử nhi bất viễn tỉ dã), khiến dân không cần dùng tới những thứ ấy, chỉ coi thân là quý, không tham của cải, nên ai nấy yên chỗ ở, trọng cái chết mà không dời đi xa. 重死 (trọng tử) ở đây đối với 輕死 (khinh tử) ở chương 75.

雖有舟輿,無所乘之;雖有甲兵,無所陳之 (tuy hữu chu dư, vô sở thừa chi; tuy hữu giáp binh, vô sở trần chi). 輿 (dư) là xe; 乘 (thừa) là cưỡi, ngồi lên; 陳 (trần) là bày ra, dàn trận. Thuyền xe và giáp binh vẫn có, chỉ không có dịp dùng. Kinh văn không bảo hủy bỏ chúng.

使人復結繩而用之 (sử nhân phục kết thằng nhi dụng chi). 復 (phục) là trở lại; 結繩 (kết thằng) là thắt nút dây để ghi việc, lối ghi nhớ trước khi có chữ viết. Hệ từ hạ trong Kinh Dịch có câu 上古結繩而治,後世聖人易之以書契 (thượng cổ kết thằng nhi trị, hậu thế thánh nhân dịch chi dĩ thư khế), đời thượng cổ thắt nút dây mà trị, đời sau thánh nhân thay bằng văn tự khế ước. Kinh văn dùng hình ảnh này để chỉ một đời sống ít giấy tờ, ít mưu tính.

甘其食,美其服,安其居,樂其俗 (cam kỳ thực, mỹ kỳ phục, an kỳ cư, lạc kỳ tục). 甘 (cam) và 美 (mỹ) ở đây dùng như động từ ý động: cho là ngon, cho là đẹp. 樂 (lạc) là vui. Bốn vế tả dân thấy ngon, thấy đẹp với cái mình đang có, và ngữ pháp của câu đặt cái đủ vào cách dân nhìn đời sống của mình.

鄰國相望,雞犬之聲相聞,民至老死,不相往來 (lân quốc tương vọng, kê khuyển chi thanh tương văn, dân chí lão tử, bất tương vãng lai). Vương Bật chú bốn chữ: «無所欲求» (vô sở dục cầu), không có gì để ham cầu. Theo lời chú, dân không qua lại vì không có nhu cầu đi tìm thứ mình thiếu; kinh văn không nói tới cấm đoán hay thù ghét.

Lời bàn

Đọc lướt thì chương 80 giống một giấc mơ trở về thời nguyên thủy. Đọc kỹ thì các vật của văn minh đều còn đó: khí cụ, thuyền xe, giáp binh. Chữ 使 (sử), khiến cho, lặp lại nhiều lần cho thấy đây là việc sắp đặt của người trị nước, và điều được sắp đặt là để những vật ấy không có dịp dùng. Lời chú của Vương Bật cũng đi theo hướng này và đặt then chốt ở chỗ dân không ham cầu.

Trang Tử, thiên Khư khiếp, có một đoạn gần như chép lại chương này khi tả thời 至德 (chí đức), đức tột bậc: dân thắt nút dây mà dùng, thấy ngon cái ăn, đẹp cái mặc, vui tục mình, yên chỗ ở, nước láng giềng trông thấy nhau, tiếng gà chó nghe thấy nhau, dân tới già chết không qua lại. Trang Tử nói thời ấy là lúc trị yên nhất. Điều đó cho thấy hình ảnh của chương 80 đã được các nhà Đạo gia đời sau xem như một lý tưởng.

Cũng nên đặt chương này vào thời đại của nó. Thời Xuân Thu, Chiến Quốc, nước lớn thôn tính nước nhỏ, dân bị bắt đi lính, đi phu, phải bỏ quê. Trong hoàn cảnh ấy, những điều như không dời đi xa, không bày giáp binh, không phải qua lại đều là điều dân không có. Nhiều người đọc vì vậy coi chương 80 là lời phê ngầm đối với lối mở rộng đất đai của các nước lớn.

Chương 46 có câu 禍莫大於不知足 (họa mạc đại ư bất tri túc), họa không gì lớn hơn không biết đủ. Bốn vế bắt đầu bằng 甘其食 (cam kỳ thực) ở chương 80 có thể đọc như lời tả cụ thể cho chữ 知足 (tri túc) của chương 46.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Trần Ánh

Trần Ánh

Chuyên gia tư vấn Tử Vi , Phong Thuỷ,
Chưa có đánh giá
Tử ViBát tựPhong Thuỷ
Hoàng Đình Kì

Hoàng Đình Kì

Phó ban CLB Tử Vi Miền Bắc · Ban Nghiên cứu & Tư vấn Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu SốKinh DịchĐào tạo Huyền học
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.