Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 79: Hòa đại oán

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 79 đi từ một nhận xét về oán: hòa giải mối oán lớn thì vẫn còn oán sót lại. Từ đó kinh văn lùi về thời điểm trước khi oán sinh, qua hình ảnh tấm khế ước chia đôi. Chương có mấy chữ khó như 左契 (tả khế), 徹 (triệt) mà cách hiểu còn khác nhau, và câu kết 天道無親 (thiên đạo vô thân) về sau được dẫn nhiều.

Nguyên văn

和大怨,必有餘怨, 安可以為善?是以聖人執左契, 而不責於人。有德司契, 無德司徹。 天道無親,常與善人。

Phiên âm

Hòa đại oán, tất hữu dư oán, an khả dĩ vi thiện? Thị dĩ thánh nhân chấp tả khế, nhi bất trách ư nhân. Hữu đức ti khế, vô đức ti triệt. Thiên đạo vô thân, thường dữ thiện nhân.

Dịch nghĩa

Hòa giải oán lớn, ắt còn oán thừa, sao có thể gọi là khéo? Bởi vậy thánh nhân giữ nửa khế bên trái mà không đòi ở người. Người có đức coi việc khế, người không đức coi việc triệt. Đạo trời không thân riêng ai, thường cùng với người lành.

Chú thích

和大怨,必有餘怨 (hòa đại oán, tất hữu dư oán). 和 (hòa) là dàn xếp, hòa giải; 餘怨 (dư oán) là oán còn sót. Vương Bật chú: «不明理其契,以致大怨已至。而德和之,其傷不復,故有餘怨也» (bất minh lý kỳ khế, dĩ trí đại oán dĩ chí. Nhi đức hòa chi, kỳ thương bất phục, cố hữu dư oán dã), không làm rõ, không sắp xếp khế ước cho minh bạch, đến nỗi oán lớn đã tới; rồi mới lấy đức mà hòa, thì chỗ tổn thương không lành lại, nên còn oán thừa. Ngay từ câu đầu, Vương Bật đã đọc cả chương theo chữ 契 (khế): gốc của oán là sự không minh bạch lúc ban đầu.

安可以為善 (an khả dĩ vi thiện). 安 (an) là sao, làm sao; 為 (vi) là làm, coi là. Dàn xếp như thế sao gọi là khéo. Có học giả đề xuất rằng câu 報怨以德 (báo oán dĩ đức), lấy đức báo oán, hiện ở chương 63, vốn thuộc về chỗ này của chương 79, vì đặt vào đây thì mạch văn liền hơn. Đây chỉ là giả thuyết hiệu khám, chưa có bằng chứng bản văn dứt khoát.

是以聖人執左契,而不責於人 (thị dĩ thánh nhân chấp tả khế, nhi bất trách ư nhân). 契 (khế) là thẻ khế ước bằng gỗ hoặc tre, khắc nội dung rồi bổ đôi, mỗi bên giữ một nửa, khi cần thì ráp lại đối chiếu. 左契 (tả khế) là nửa bên trái. Nửa trái thuộc về người cho vay hay người vay, học giới bàn khác nhau, vì tập quán từng thời từng nơi có thể không giống nhau. Trong câu kinh, ý vẫn rõ: thánh nhân giữ phần có quyền đòi mà không đem ra đòi. 責 (trách) nghĩa gốc là đòi nợ, đòi hỏi, về sau mới mở ra nghĩa trách móc. Vương Bật chú: «左契,防怨之所由生也» (tả khế, phòng oán chi sở do sinh dã), tả khế là để phòng cái chỗ từ đó oán sinh ra. Theo ông, giữ khế là để mọi việc rõ ràng từ đầu, khỏi phải đòi về sau.

有德司契 (hữu đức ti khế). 司 (ti) là coi giữ. Vương Bật chú: «有德之人念思其契,不念怨生而後責於人也» (hữu đức chi nhân niệm tư kỳ khế, bất niệm oán sinh nhi hậu trách ư nhân dã), người có đức để tâm vào khế ước, không để oán sinh rồi mới đi đòi ở người.

無德司徹 (vô đức ti triệt). Chữ 徹 (triệt) có hai lối hiểu chính. Lối thứ nhất coi đó là tên một phép thuế thời Chu. Luận ngữ, thiên Nhan Uyên, chép Lỗ Ai công hỏi Hữu Nhược năm mất mùa không đủ dùng thì làm sao, Hữu Nhược đáp: 盍徹乎 (hạp triệt hồ), sao không dùng phép triệt. Theo lối này, câu kinh đối người giữ khế, chỉ giữ mà không đòi, với người thu thuế, đòi cho đủ phần. Lối thứ hai là của Vương Bật: «徹,司人之過也» (triệt, ti nhân chi quá dã), triệt là coi xét lỗi của người. Hai lối đều cho cùng một hình ảnh: người không đức luôn cầm sổ để truy.

天道無親,常與善人 (thiên đạo vô thân, thường dữ thiện nhân). 無親 (vô thân) là không thân riêng ai; 與 (dữ) là ở cùng, giúp cho. Câu này nhìn qua tưởng trái với chương 5, 天地不仁 (thiên địa bất nhân), trời đất không có lòng nhân riêng. Thật ra hai chỗ cùng một ý: trời không thiên vị; người lành được trời giúp vì cách sống của họ thuận với lẽ trời. Vương Bật không chú câu này. Tư Mã Thiên trong Sử ký, thiên Bá Di liệt truyện, đã dẫn đúng câu này với lời "có người nói", rồi đặt nghi vấn khi nhìn số phận của Bá Di, Thúc Tề và Nhan Uyên.

Lời bàn

Chương 63 dạy làm việc khó từ lúc nó còn dễ, làm việc lớn từ lúc nó còn nhỏ; chương 64 dạy lo liệu khi việc chưa có. Chương 79 áp tinh thần ấy vào chuyện oán. Một mối oán lớn ít khi đến từ một lần; nó tích dần qua những lần không rõ ràng, những lần đòi hỏi, những lần bắt lỗi. Lời chú của Vương Bật nhấn đúng chỗ này khi nói gốc oán là 不明理其契 (bất minh lý kỳ khế), khế ước không được làm rõ.

Đối lập 司契 (ti khế) và 司徹 (ti triệt) là đối lập giữa hai lối giữ quyền. Người có đức giữ khế, tức giữ bằng chứng của quan hệ, mà không dùng nó để đòi. Người không đức dùng quyền của mình để thu, để xét, để truy. Lối thứ hai có thể vẫn đúng phép, song oán sẽ tích lại quanh người giữ quyền. Đọc liền với chương 75 và 77, chữ 徹 (triệt) theo nghĩa phép thuế cho thấy kinh văn vẫn đang nói tới người trên và dân.

Về câu kết, cách Tư Mã Thiên dẫn nó cho thấy từ đời Hán, câu 天道無親,常與善人 (thiên đạo vô thân, thường dữ thiện nhân) đã thành một lời tin phổ biến, đủ để người ta đem ra đối chiếu với thực tế và nghi ngờ. Trong Đạo Đức Kinh, câu ấy đứng ở cuối một chương về khế ước, và ý của nó gần với chương 73: lẽ trời rộng và không thiên vị, còn sự thuận nghịch trong cách sống tự đem lại kết quả.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Dương Hoàng Hân

Dương Hoàng Hân

Phó chủ nhiệm CLB Tử Vi Miền Bắc, Ban Nghiên cứu & Tư vấn Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu SốTướng PhápKinh dịch
Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.