Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 78: Thiên hạ mạc nhu nhược ư thủy

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 78 là lần cuối hình ảnh nước xuất hiện trong sách, sau chương 8, 43 và 66. Nửa đầu nói nước mềm yếu nhất mà công phá cái cứng thì không gì hơn, rồi nhận rằng thiên hạ ai cũng biết lẽ ấy mà không ai làm theo. Nửa sau dẫn một lời của thánh nhân về người làm chủ xã tắc, và khép bằng bốn chữ 正言若反 (chính ngôn nhược phản).

Nguyên văn

天下莫柔弱於水,而攻堅強者,莫之能勝,其無以易之。 弱之勝強,柔之勝剛,天下莫不知莫能行。是以聖人云﹕「受國之垢,是謂社稷主;受國不祥,是為天下王。」正言若反。

Phiên âm

Thiên hạ mạc nhu nhược ư thủy, nhi công kiên cường giả, mạc chi năng thắng, kỳ vô dĩ dịch chi. Nhược chi thắng cường, nhu chi thắng cương, thiên hạ mạc bất tri mạc năng hành. Thị dĩ thánh nhân vân: "Thụ quốc chi cấu, thị vị xã tắc chủ; thụ quốc bất tường, thị vi thiên hạ vương." Chính ngôn nhược phản.

Dịch nghĩa

Trong thiên hạ không gì mềm yếu hơn nước, thế mà công phá cái cứng mạnh thì không gì thắng được nó, vì không có gì thay được nó. Yếu thắng mạnh, mềm thắng cứng, thiên hạ không ai không biết mà không ai làm được. Bởi vậy thánh nhân nói: "Nhận lấy cái nhơ của nước, ấy gọi là chủ xã tắc; nhận lấy cái chẳng lành của nước, ấy là vua thiên hạ." Lời ngay nghe như lời ngược.

Chú thích

天下莫柔弱於水 (thiên hạ mạc nhu nhược ư thủy). 莫 (mạc) là không gì, không ai; 於 (ư) đặt sau tính từ để so sánh, nghĩa là hơn. Nước không có hình riêng, vào bình nào theo hình bình ấy, gặp vật gì cũng nhường.

而攻堅強者,莫之能勝 (nhi công kiên cường giả, mạc chi năng thắng). 攻 (công) là đánh, công phá. Cụm 莫之能勝 (mạc chi năng thắng) là lối đảo tân ngữ của cổ văn, tức 莫能勝之 (mạc năng thắng chi): không gì thắng được nó. Câu có thể hiểu là trong việc phá cái cứng, không gì vượt nước.

其無以易之 (kỳ vô dĩ dịch chi). Chữ 易 (dịch, dị) có hai âm: đọc là 易 (dịch) thì nghĩa là thay đổi, thay thế; đọc là 易 (dị) thì nghĩa là dễ, coi nhẹ. Vương Bật đọc là thay thế và giải từng chữ: «以,用也。其,謂水也。言用水之柔弱,無物可以易之也» (dĩ, dụng dã. Kỳ, vị thủy dã. Ngôn dụng thủy chi nhu nhược, vô vật khả dĩ dịch chi dã), 以 (dĩ) là dùng, 其 (kỳ) chỉ nước; ý nói dùng cái mềm yếu của nước thì không vật gì thay được. Cũng có người hiểu là không gì làm thay đổi được nước: chém không đứt, ép không nhỏ. Bản dịch ở trên theo Vương Bật. Đây là lời chú duy nhất của ông trong chương.

弱之勝強,柔之勝剛,天下莫不知莫能行 (nhược chi thắng cường, nhu chi thắng cương, thiên hạ mạc bất tri mạc năng hành). Chữ 之 (chi) giữa câu biến mệnh đề thành chủ ngữ: việc yếu thắng mạnh, việc mềm thắng cứng. Chương 70 đã có câu gần ý: 吾言甚易知,甚易行。天下莫能知,莫能行 (ngô ngôn thậm dị tri, thậm dị hành. Thiên hạ mạc năng tri, mạc năng hành), lời ta rất dễ biết, rất dễ làm, mà thiên hạ không ai biết, không ai làm được. Ở chương 78, kinh văn tách ra: cái biết thì ai cũng có, chỗ thiếu là việc làm.

受國之垢,是謂社稷主 (thụ quốc chi cấu, thị vị xã tắc chủ). 垢 (cấu) là bụi bẩn, cái nhơ, nỗi nhục. 社稷 (xã tắc) là thần đất và thần lúa, nơi tế của một nước, nên dùng để chỉ quốc gia. Người chịu nhận cái nhơ nhục của nước mới đáng làm chủ xã tắc. Tả truyện, năm Tuyên công thứ mười lăm, có lời 國君含垢,天之道也 (quốc quân hàm cấu, thiên chi đạo dã), vua một nước ngậm chịu điều nhơ là đạo của trời; hai câu gần nhau đến mức có thể nghĩ đây là một lời cổ được truyền tụng rộng thời ấy.

受國不祥,是為天下王 (thụ quốc bất tường, thị vi thiên hạ vương). 不祥 (bất tường) là điềm chẳng lành, tai họa. Người dám đứng ra nhận tai họa của nước mới là vua thiên hạ. Chữ 云 (vân) ở đầu lời dẫn cho thấy đây là lời của thánh nhân được kinh văn chép lại, có thể là cổ ngữ có trước.

正言若反 (chính ngôn nhược phản). 正 (chính) là ngay, đúng; 反 (phản) là ngược. Lời ngay mà nghe như ngược. Bốn chữ này thường được coi là lời tự nhận xét về cách nói của cả bộ sách: vua phải cao sang thì kinh văn bảo vua nhận cái nhơ, mạnh thì thắng thì kinh văn bảo yếu thắng.

Lời bàn

Nước trong Đạo Đức Kinh mang nhiều đức tính. Chương 8 khen nước làm lợi muôn vật mà không tranh và ở chỗ người ta ghét. Chương 43 nói cái mềm nhất rong ruổi trong cái cứng nhất. Chương 66 lấy sông biển làm vua trăm hang vì khéo ở dưới. Chương 78 gom các đức ấy lại và thêm một nhận xét về người: lẽ mềm thắng cứng ai cũng thấy, nhưng gặp việc thì người ta vẫn chọn cứng. Nhận xét này tiếp lời than ở chương 70 về chỗ lời dễ biết dễ làm mà không ai làm.

Lời dẫn về người chủ xã tắc nối hình ảnh nước với chính trị. Nước ở chỗ thấp nên mọi thứ dơ bẩn chảy về; người làm vua theo đạo cũng nhận về mình cái nhơ và cái chẳng lành của nước. Chương 39 có cùng mạch: vua chúa tự xưng 孤 (cô), 寡 (quả), 不穀 (bất cốc), những tiếng tự hạ, vì 貴以賤為本 (quý dĩ tiện vi bản), sang lấy hèn làm gốc. Chương 66 nói muốn ở trên dân thì lời phải tự hạ.

Bốn chữ 正言若反 (chính ngôn nhược phản) có thể xem như lời ghi chú cho nhiều câu trong sách: 大成若缺 (đại thành nhược khuyết), 大直若屈 (đại trực nhược khuất) ở chương 45, 明道若昧 (minh đạo nhược muội) ở chương 41. Những câu ấy cùng một cấu trúc với chữ 若 (nhược), nghĩa là "trông như". Cái được khẳng định là điều ngay thẳng; cái "ngược" chỉ là cảm giác của người nghe quen với lẽ thường.

Chương 79 tiếp theo chuyển sang chuyện oán và khế ước, nhưng vẫn giữ tinh thần nhận phần thiệt về mình mà chương 78 vừa nói qua lời người chủ xã tắc.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
K

Kim Minh Đạo

Nhà nghiên cứu huyền học
Chưa có đánh giá
Mệnh LýNhân Tướng - Chỉ Tay LuậnKinh Dịch
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.