Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 77: Thiên chi đạo, kỳ do trương cung

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026
Đạo Đức Kinh, chương 77: Thiên chi đạo, kỳ do trương cung

Ảnh: Marie-Lan Nguyen · Public domain

Chương 77 mở bằng hình ảnh giương cung để nói đạo trời tự quân bình: chỗ cao ép xuống, chỗ thấp nâng lên. Đạo của người được đặt đối lại, bớt chỗ thiếu để dâng chỗ thừa. Chương kết bằng hình ảnh thánh nhân làm mà không cậy, nối với các chương 2, 10, 51. Đây là chỗ kinh văn bàn trực tiếp nhất về sự chênh lệch giàu nghèo.

Nguyên văn

天之道,其猶張弓與?高者抑之,下者舉之;有餘者損之,不足者補之。天之道,損有餘而補不足。 人之道則不然, 損不足以奉有餘。 孰能有餘以奉天下?唯有道者。 是以聖人為而不恃,功成而不處,其不欲見賢。

Phiên âm

Thiên chi đạo, kỳ do trương cung dư? Cao giả ức chi, hạ giả cử chi; hữu dư giả tổn chi, bất túc giả bổ chi. Thiên chi đạo, tổn hữu dư nhi bổ bất túc. Nhân chi đạo tắc bất nhiên, tổn bất túc dĩ phụng hữu dư. Thục năng hữu dư dĩ phụng thiên hạ? Duy hữu đạo giả. Thị dĩ thánh nhân vi nhi bất thị, công thành nhi bất xứ, kỳ bất dục hiện hiền.

Dịch nghĩa

Đạo của trời chẳng giống như giương cung sao? Chỗ cao thì ép xuống, chỗ thấp thì nâng lên; chỗ thừa thì bớt đi, chỗ thiếu thì bù vào. Đạo của trời là bớt chỗ thừa mà bù chỗ thiếu. Đạo của người thì không thế, bớt chỗ thiếu để dâng chỗ thừa. Ai có thể đem chỗ thừa của mình dâng cho thiên hạ? Chỉ người có đạo. Bởi vậy thánh nhân làm mà không cậy, việc thành mà không ở lại, không muốn phô cái hiền của mình.

Chú thích

天之道,其猶張弓與 (thiên chi đạo, kỳ do trương cung dư). 其 (kỳ) ở đây là trợ từ biểu thị phỏng đoán; 猶 (do) là giống như; 與 (dư) cuối câu là trợ từ nghi vấn, dùng như 歟 (dư). 張弓 (trương cung) là giương cung. Người chú hiểu hình ảnh này theo hai cách. Một cách nghĩ tới lúc lên dây cung: đầu cao kéo xuống, đầu thấp kéo lên, dây thừa thì bớt, dây thiếu thì thêm, tới khi cung cân. Cách kia nghĩ tới lúc ngắm bắn: mũi tên chếch cao thì hạ xuống, chếch thấp thì nâng lên. Cả hai đều chỉ một sự điều chỉnh liên tục cho tới chỗ cân.

高者抑之,下者舉之;有餘者損之,不足者補之 (cao giả ức chi, hạ giả cử chi; hữu dư giả tổn chi, bất túc giả bổ chi). 抑 (ức) là ép xuống; 舉 (cử) là nâng lên; 損 (tổn) là bớt; 補 (bổ) là bù. Bốn vế chia hai cặp, cặp đầu nói về cao thấp, cặp sau nói về thừa thiếu. Câu 天之道,損有餘而補不足 (thiên chi đạo, tổn hữu dư nhi bổ bất túc) tóm lại cả bốn vế.

人之道則不然,損不足以奉有餘 (nhân chi đạo tắc bất nhiên, tổn bất túc dĩ phụng hữu dư). 奉 (phụng) là dâng lên. Đạo của người làm ngược với đạo trời: lấy của kẻ đã thiếu để dâng kẻ đã thừa. Chữ 人之道 (nhân chi đạo) ở đây chỉ lối làm thường thấy ở đời, không phải một chuẩn mực.

Lời chú thứ nhất của Vương Bật trong tệp nguyên văn đặt sau câu 人之道則不然 (nhân chi đạo tắc bất nhiên), nhưng nội dung như để dẫn tới câu hỏi 孰能有餘以奉天下 (thục năng hữu dư dĩ phụng thiên hạ): «與天地合德,乃能包之,如天之道。如人之量,則各有其身,不得相均» (dữ thiên địa hợp đức, nãi năng bao chi, như thiên chi đạo. Như nhân chi lượng, tắc các hữu kỳ thân, bất đắc tương quân), hợp đức với trời đất mới bao trùm được muôn vật như đạo trời; nếu theo cái lượng của người thì ai cũng có thân mình, không thể quân bình với nhau. Ông nói tiếp: «如惟無身無私乎,自然然後乃能與天地合德» (như duy vô thân vô tư hồ, tự nhiên nhiên hậu nãi năng dữ thiên địa hợp đức), chỉ khi không vướng thân, không riêng tư, theo tự nhiên, rồi mới hợp đức được với trời đất. Theo Vương Bật, gốc của sự bất quân là chữ 身 (thân), tức mỗi người giữ phần mình. Chương 13 cũng nói 及吾無身,吾有何患 (cập ngô vô thân, ngô hữu hà hoạn), đến khi ta không có thân thì ta còn lo gì.

孰能有餘以奉天下?唯有道者 (thục năng hữu dư dĩ phụng thiên hạ? Duy hữu đạo giả). Câu hỏi rồi tự đáp. Người có thừa mà đem dâng thiên hạ là chuyện hiếm, chỉ người có đạo làm được.

是以聖人為而不恃,功成而不處,其不欲見賢 (thị dĩ thánh nhân vi nhi bất thị, công thành nhi bất xứ, kỳ bất dục hiện hiền). 為而不恃 (vi nhi bất thị) đã gặp ở chương 2, 10 và 51; 功成而不處 (công thành nhi bất xứ) gần với 功成而弗居 (công thành nhi phất cư) ở chương 2. 恃 (thị) là cậy; 處 (xứ) là ở, chiếm giữ; 見 (hiện) là phô bày; 賢 (hiền) là tài đức hơn người. Vương Bật chú: «言唯能處盈而全虛,損有以補無,和光同塵,蕩而均者,唯其道也» (ngôn duy năng xử doanh nhi toàn hư, tổn hữu dĩ bổ vô, hòa quang đồng trần, đãng nhi quân giả, duy kỳ đạo dã), ý nói ở chỗ đầy mà giữ trọn cái trống, bớt cái có để bù cái không, hòa ánh sáng lẫn với bụi, rộng khắp mà quân bình, chỉ có đạo làm được. Rồi: «是以聖人不欲示其賢以均天下» (thị dĩ thánh nhân bất dục thị kỳ hiền dĩ quân thiên hạ), vì thế thánh nhân không muốn bày cái hiền của mình ra, để làm cho thiên hạ quân bình. Cụm 和光同塵 (hòa quang đồng trần) rút từ câu 和其光,同其塵 (hòa kỳ quang, đồng kỳ trần) ở chương 4 và chương 56.

Lời bàn

Hình ảnh giương cung cho thấy cách kinh văn hình dung trật tự tự nhiên: một sự cân bằng luôn được điều chỉnh lại, không đứng yên. Ý bớt chỗ thừa đã có từ chương 9, 持而盈之,不如其已 (trì nhi doanh chi, bất như kỳ dĩ), giữ cho đầy chẳng bằng thôi đi, và chương 22, 窪則盈 (oa tắc doanh), trũng thì được đầy. Chương 77 nâng ý ấy lên thành một quy luật của trời và đặt quy luật của người đối lại.

Câu 損不足以奉有餘 (tổn bất túc dĩ phụng hữu dư) nên đọc cùng chương 75 vừa trước. Chương 75 nói người trên ăn thuế nhiều nên dân đói; chương 77 đặt hiện tượng ấy vào một khung rộng hơn, gọi nó là đạo của người, trái với đạo trời. Lời chú của Vương Bật thêm một tầng giải thích: lối làm ấy không cần đến ác ý, chỉ cần mỗi người đều giữ lấy thân mình, và kẻ đã có nhiều thì có nhiều cách hơn để giữ.

Lời chú thứ hai của Vương Bật nối câu cuối với phần đầu một cách chặt chẽ. Không phô cái hiền của mình cũng là một cách hạ chỗ cao xuống. Thánh nhân không đặt mình lên làm mẫu cho thiên hạ ngước nhìn, nên thiên hạ không bị chia ra kẻ hiền người kém. Theo cách đọc này, chữ 均 (quân) là đầu mối của cả chương, từ cung, tới của cải, tới danh tiếng.

Chương 81, chương khép sách, có câu 既以與人己愈多 (ký dĩ dữ nhân kỷ dũ đa), đã đem cho người thì mình càng nhiều. Câu ấy có thể xem là lời đáp cho câu hỏi của chương 77 về người có thừa mà dâng thiên hạ.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Hoàng Đình Kì

Hoàng Đình Kì

Phó ban CLB Tử Vi Miền Bắc · Ban Nghiên cứu & Tư vấn Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu SốKinh DịchĐào tạo Huyền học
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.