Chương 76 rút ý từ quan sát trực tiếp: thân người lúc sống mềm, lúc chết cứng; cỏ cây lúc sống non mềm, lúc chết khô héo. Từ đó kinh văn suy ra 堅強 (kiên cường) thuộc về phía chết, 柔弱 (nhu nhược) thuộc về phía sống, rồi áp vào binh và cây. Chương này cùng mạch với chương 36, 43, 55 và nhất là chương 78 về nước.
Nguyên văn
人之生也柔弱,其死也堅強。 萬物草木之生也柔脆,其死也枯槁。 故堅強者死之徒,柔弱者生之徒。 是以兵強則不勝, 木強則兵。 強大處下, 柔弱處上。
Phiên âm
Nhân chi sinh dã nhu nhược, kỳ tử dã kiên cường. Vạn vật thảo mộc chi sinh dã nhu thúy, kỳ tử dã khô cảo. Cố kiên cường giả tử chi đồ, nhu nhược giả sinh chi đồ. Thị dĩ binh cường tắc bất thắng, mộc cường tắc binh. Cường đại xử hạ, nhu nhược xử thượng.
Dịch nghĩa
Người lúc sống thì mềm yếu, lúc chết thì cứng đờ. Muôn vật cỏ cây lúc sống thì mềm non, lúc chết thì khô héo. Cho nên cứng mạnh là bè của chết, mềm yếu là bè của sống. Bởi vậy binh cậy mạnh thì không thắng, cây cứng thì bị rìu búa tìm đến. Cái cứng lớn ở dưới, cái mềm yếu ở trên.
Chú thích
人之生也柔弱,其死也堅強 (nhân chi sinh dã nhu nhược, kỳ tử dã kiên cường). Chữ 也 (dã) ở giữa câu là trợ từ ngắt nhịp, nêu chủ đề. 柔弱 (nhu nhược) ở đây dùng đúng nghĩa đen: mềm và yếu, tức còn co duỗi được. Trong tiếng Việt, "nhu nhược" đã mang nghĩa xấu là thiếu cương quyết, nên khi dịch cần tránh lẫn. 堅強 (kiên cường) cũng vậy, ở đây là cứng đờ của thân chết, không phải đức tính bền chí.
萬物草木之生也柔脆,其死也枯槁 (vạn vật thảo mộc chi sinh dã nhu thúy, kỳ tử dã khô cảo). 柔脆 (nhu thúy) là mềm và non giòn, như mầm non dễ gãy mà đầy nhựa. 枯槁 (khô cảo) là khô héo. Cụm 萬物草木 (vạn vật thảo mộc) hơi lạ về ngữ pháp, và nhiều nhà hiệu khám cho hai chữ 萬物 (vạn vật) là chữ thừa, vì có bản chỉ chép 草木 (thảo mộc). Bản Vương Bật giữ nguyên cả bốn chữ.
故堅強者死之徒,柔弱者生之徒 (cố kiên cường giả tử chi đồ, nhu nhược giả sinh chi đồ). 徒 (đồ) là bè, loại, những kẻ cùng một phía. Chương 50 dùng cùng lối nói: 生之徒十有三,死之徒十有三 (sinh chi đồ thập hữu tam, tử chi đồ thập hữu tam), bè của sống ba phần mười, bè của chết ba phần mười.
是以兵強則不勝 (thị dĩ binh cường tắc bất thắng). Vương Bật chú: «强兵以暴於天下者,物之所惡也,故必不得勝» (cường binh dĩ bạo ư thiên hạ giả, vật chi sở ố dã, cố tất bất đắc thắng), kẻ dùng binh mạnh để làm điều hung bạo trong thiên hạ thì bị muôn vật ghét, nên ắt không thắng. Theo lời chú, cái làm cho binh mạnh thất bại là lòng ghét mà nó gây ra ở khắp nơi. Chương 30 cũng nói người lấy đạo giúp vua 不以兵強天下 (bất dĩ binh cường thiên hạ), không lấy binh mà mạnh với thiên hạ.
木強則兵 (mộc cường tắc binh). Đây là câu nhiều dị bản nhất chương. Theo bản Vương Bật, chữ 兵 (binh) dùng như động từ: cây cứng lớn thì binh khí, tức rìu búa, tìm đến. Vương Bật chú: «物所加也» (vật sở gia dã), là chỗ vật khác giáng vào. Một số sách cổ dẫn câu này dưới dạng 木強則折 (mộc cường tắc chiết), cây cứng thì gãy, và có học giả cho rằng đó mới là nguyên dạng. Các bản khai quật cũng có chữ khác ở chỗ này, và các nhà hiệu khám chưa thống nhất. Dù đọc theo chữ nào, hình ảnh vẫn là cây cứng thì bị tổn hại.
強大處下 (cường đại xử hạ). Vương Bật chú: «木之本也» (mộc chi bản dã), là gốc cây. 處 (xử) là ở, đứng ở.
柔弱處上 (nhu nhược xử thượng). Vương Bật chú: «枝條是也» (chi điều thị dã), là cành nhánh vậy. Hai lời chú ngắn này đọc hai câu cuối như một hình ảnh liền: gốc to cứng nằm dưới, cành non mềm vươn trên. Theo cách giải ấy, câu kinh không chê cái cứng là vô dụng, vì gốc vẫn đỡ cả cây; câu kinh nói về vị trí, và sự sinh trưởng diễn ra ở chỗ mềm. Cách hiểu thông thường thì đọc hai câu như một phán đoán giá trị: cái cứng mạnh rốt cuộc ở bậc dưới, cái mềm yếu ở bậc trên.
Lời bàn
Chương 76 đứng cùng một nhóm với nhiều chương khác bàn về mềm và cứng. Chương 36 có câu 柔弱勝剛強 (nhu nhược thắng cương cường), mềm yếu thắng cứng mạnh. Chương 43 nói 天下之至柔,馳騁天下之至堅 (thiên hạ chi chí nhu, trì sính thiên hạ chi chí kiên), cái mềm nhất thiên hạ rong ruổi trong cái cứng nhất thiên hạ. Chương 55 khen đứa trẻ sơ sinh xương mềm gân yếu mà nắm tay chặt. Chương 76 thêm vào nhóm này một bằng chứng lấy từ sinh và tử: mềm là trạng thái của cái đang sống, cứng là trạng thái của cái đã ngừng.
Chữ 徒 (đồ) cho thấy kinh văn không nói mềm thì chắc sống, cứng thì chắc chết. Nó xếp hai bên vào hai phía, giống như cách chương 50 chia người ra các bè. Chương 30 và chương 55 cùng có câu 物壯則老 (vật tráng tắc lão), vật mạnh tới cực thì già; cái cứng trong chương 76 là dấu hiệu của sự già ấy.
Lời chú của Vương Bật cho hai câu cuối làm bớt tính phán xét của câu kinh. Đọc theo ông, 強大處下 (cường đại xử hạ) không hạ thấp cái cứng mà chỉ đặt nó vào đúng chỗ của nó trong thân cây. Cách đọc này hợp với lối ông chú sách nói chung, vốn tìm cái lẽ của sự vật hơn là đưa ra lời răn.
Ý nghĩa của chữ 柔 (nhu) sẽ được nói trọn ở chương 78 qua hình ảnh nước. Vì vậy chương 76 thường được đọc cùng chương 78: một chương xếp cái mềm về phía sống, chương kia nói cái mềm thắng được cái cứng.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 75
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 77
- Dẫn nhập