Chương 75 dựng trên ba câu cùng khuôn: dân đói, dân khó trị, dân coi nhẹ cái chết, và lần nào nguyên do cũng được đặt ở 上 (thượng), người trên. Câu cuối chuyển sang một nhận định chung về việc quý sự sống. Chương này giải đáp câu hỏi mà chương 74 bỏ ngỏ: vì sao dân lại không sợ chết.
Nguyên văn
民之饑,以其上食稅之多,是以饑。民之難治,以其上之有為,是以難治。民之輕死,以其上求生之厚,是以輕死。夫唯無以生為者,是賢於貴生。
Phiên âm
Dân chi cơ, dĩ kỳ thượng thực thuế chi đa, thị dĩ cơ. Dân chi nan trị, dĩ kỳ thượng chi hữu vi, thị dĩ nan trị. Dân chi khinh tử, dĩ kỳ thượng cầu sinh chi hậu, thị dĩ khinh tử. Phù duy vô dĩ sinh vi giả, thị hiền ư quý sinh.
Dịch nghĩa
Dân đói là vì người trên ăn thuế nhiều, cho nên đói. Dân khó trị là vì người trên hữu vi, cho nên khó trị. Dân coi nhẹ cái chết là vì người trên cầu sống quá hậu, cho nên coi nhẹ cái chết. Chỉ người không lấy việc sống làm điều phải lo toan mới hơn kẻ quá quý sự sống.
Chú thích
民之饑,以其上食稅之多,是以饑 (dân chi cơ, dĩ kỳ thượng thực thuế chi đa, thị dĩ cơ). Chữ 饑 (cơ) là đói vì mất mùa, thiếu lương; nhiều bản viết 飢 (cơ), nghĩa như nhau. 食稅 (thực thuế) là ăn thuế, sống nhờ phần thu của dân. Kinh văn không nói tới trời hạn hay đất xấu. Nguyên do được nêu là phần dân làm ra bị lấy đi quá nhiều. Chữ 以 (dĩ) ở đây là vì, do; cụm 是以 (thị dĩ) là cho nên.
民之難治,以其上之有為,是以難治 (dân chi nan trị, dĩ kỳ thượng chi hữu vi, thị dĩ nan trị). 有為 (hữu vi) đối với 無為 (vô vi) trong toàn sách. Người trên bày nhiều việc, nhiều lệnh, nhiều cấm đoán thì dân phải xoay xở, và chính sự xoay xở ấy khiến họ khó trị. Chương 57 nói rõ hơn: 天下多忌諱,而民彌貧 (thiên hạ đa kỵ húy, nhi dân di bần), thiên hạ càng lắm điều kiêng cấm thì dân càng nghèo; 法令滋彰,盜賊多有 (pháp lệnh tư chương, đạo tặc đa hữu), pháp lệnh càng rõ rệt thì trộm cướp càng nhiều. Chương 65 cũng có câu 民之難治,以其智多 (dân chi nan trị, dĩ kỳ trí đa), dân khó trị vì nhiều trí xảo; hai chỗ đặt nguyên do khác nhau, nhưng theo mạch chung của sách thì trí xảo của dân cũng do sự hữu vi của người trên khơi ra.
民之輕死,以其上求生之厚,是以輕死 (dân chi khinh tử, dĩ kỳ thượng cầu sinh chi hậu, thị dĩ khinh tử). 輕死 (khinh tử) là coi nhẹ cái chết, liều chết. 求生之厚 (cầu sinh chi hậu) là đòi cho đời sống của mình quá đầy đủ: cung thất, y phục, ăn uống, hưởng thụ. Người trên càng muốn sống hậu thì càng phải lấy của dân; dân bị lấy tới cạn thì đời sống không còn gì đáng giữ, nên liều chết cũng không tiếc. Chương 50 dùng một cụm gần giống, 以其生生之厚 (dĩ kỳ sinh sinh chi hậu), để nói vì sao có người tự đưa mình vào chỗ chết. Ở vế này có bản không có chữ 上 (thượng); khi đó chủ thể của 求生之厚 (cầu sinh chi hậu) có thể là chính dân, và câu nghĩa là dân liều chết vì quá ham sống. Bản Vương Bật có chữ 上 (thượng), và ba vế đi song song với nhau.
夫唯無以生為者,是賢於貴生 (phù duy vô dĩ sinh vi giả, thị hiền ư quý sinh). Đây là câu khó nhất chương. 夫 (phù) là trợ từ đầu câu. 無以生為 (vô dĩ sinh vi) có thể hiểu là không lấy việc sống làm việc phải làm, tức không vun vén cho đời sống của mình quá mức. 賢 (hiền) ở đây là hơn, giỏi hơn; 貴生 (quý sinh) là coi trọng sự sống đến mức bám chặt lấy nó. Theo mạch ba câu trên, câu kết hướng về người trên: người cầm quyền không chăm chăm làm dày đời sống của mình thì hơn kẻ quý sống mà vơ vét. Cũng có cách đọc câu này như một nhận định chung về dưỡng sinh, rằng người không bám vào sự sống lại giữ được sống lâu hơn; cách đọc ấy nối với chương 7 và chương 50.
Vương Bật chỉ có một lời chú cho cả chương, đặt ở cuối: «言民之所以僻,治之所以亂,皆由上不由其下也,民從上也» (ngôn dân chi sở dĩ tịch, trị chi sở dĩ loạn, giai do thượng bất do kỳ hạ dã, dân tùng thượng dã), ý nói dân sở dĩ lệch lạc, việc trị sở dĩ rối loạn, đều do người trên chứ không do kẻ dưới, vì dân theo người trên. Bốn chữ cuối 民從上也 (dân tùng thượng dã) tóm toàn chương. Chữ 僻 (tịch) là lệch, không ngay, cùng chữ ông dùng trong lời chú chương 72.
Lời bàn
Lối lập luận của chương 75 đơn giản: ba hiện tượng ở dân được truy về ba hành vi ở người trên. Thuế nặng sinh đói, hữu vi sinh khó trị, cầu sống hậu sinh liều chết. Ý này đã có mầm ở chương 3, nơi kinh văn nói không quý của khó được thì dân không làm trộm, và ở chương 53, nơi kinh văn tả triều đình bóng bẩy, ruộng đồng bỏ hoang, kho lẫm trống rỗng, mà người trên mặc gấm đeo gươm, chán ăn uống, thừa của cải, rồi gọi kẻ ấy là 盜夸 (đạo khoa), đầu sỏ trộm cướp. Chương 75 nói ý ấy gọn hơn cả.
Đọc liền ba chương 72, 74, 75 thì thấy một chuỗi nhân quả. Người trên hậu với mình, dân thiếu; dân thiếu, người trên siết; siết mãi thì dân hết sợ uy, rồi hết sợ chết; khi ấy án tử cũng vô hiệu. Chương 75 là khâu đầu của chuỗi. Lời chú của Vương Bật nêu đúng điểm ấy: gốc trị loạn ở người trên, vì dân theo người trên mà đổi.
Câu kết về 貴生 (quý sinh) dễ bị hiểu thành lời khuyên coi rẻ mạng sống. Đạo Đức Kinh vốn rất trọng thân mạng: chương 44 hỏi danh với thân cái nào thân hơn, chương 50 bàn về người khéo giữ sống. Cái bị phê phán ở chương 75 là lối quý sống dẫn tới vơ vét, khi người trên làm dày đời sống của mình bằng phần lấy của dân. Người 無以生為 (vô dĩ sinh vi) đứng ở phía ngược lại, và theo chương 7, chính vì không tự lo cho mình mà được bền lâu: 以其不自生,故能長生 (dĩ kỳ bất tự sinh, cố năng trường sinh).
Học giới vẫn bàn về chủ thể của câu cuối, người trên hay người nói chung. Theo bản Vương Bật, với chữ 上 (thượng) có mặt ở cả ba vế, đọc câu cuối như lời nói với người cầm quyền là thuận mạch hơn.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 74
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 76
- Dẫn nhập