Chương 74 tiếp mạch chương 72 và 73, bàn thẳng về hình phạt tử hình. Câu mở là một câu hỏi phản bác; phần giữa đưa ra khái niệm 司殺者 (ti sát giả), kẻ giữ việc giết; phần cuối dùng hình ảnh người thợ cả cầm rìu. Ý của chương phụ thuộc nhiều vào chỗ người chú hiểu "kẻ giữ việc giết" là ai.
Nguyên văn
民不畏死,奈何以死懼之?若使民常畏死,而為奇者,吾得執而殺之,孰敢? 常有司殺者殺,夫代司殺者殺,是謂代大匠斲。 夫代大匠斲者,希有不傷其手矣。
Phiên âm
Dân bất úy tử, nại hà dĩ tử cụ chi? Nhược sử dân thường úy tử, nhi vi kỳ giả, ngô đắc chấp nhi sát chi, thục cảm? Thường hữu ti sát giả sát, phù đại ti sát giả sát, thị vị đại đại tượng trác. Phù đại đại tượng trác giả, hi hữu bất thương kỳ thủ hĩ.
Dịch nghĩa
Dân không sợ chết, sao lại lấy cái chết mà dọa họ? Giả như khiến dân luôn sợ chết, mà kẻ nào làm điều quái lạ, ta bắt được đem giết, thì ai còn dám? Vẫn thường có kẻ giữ việc giết đảm đương việc giết. Thay kẻ giữ việc giết mà giết, ấy gọi là thay người thợ cả mà đẽo. Kẻ thay người thợ cả mà đẽo, ít khi không bị đứt tay.
Chú thích
民不畏死,奈何以死懼之 (dân bất úy tử, nại hà dĩ tử cụ chi). 奈何 (nại hà) là làm sao, cớ sao; 懼 (cụ) là làm cho sợ. Câu hỏi này chứa sẵn câu trả lời. Khi nào dân không sợ chết thì chương 75 sẽ nói: khi người trên lấy của họ đến mức sống không hơn gì chết.
若使民常畏死,而為奇者,吾得執而殺之,孰敢 (nhược sử dân thường úy tử, nhi vi kỳ giả, ngô đắc chấp nhi sát chi, thục cảm). Câu này là một giả định. Có hai cách đọc. Một cách coi đây là lập luận để bác: ngay khi dân sợ chết và kẻ làm bậy bị giết, việc giết vẫn không phải chỗ người cầm quyền nên đứng ra làm, như câu sau sẽ nói. Cách kia coi đây là sự thừa nhận một trật tự tối thiểu: nếu dân còn biết sợ thì trừng trị kẻ làm loạn có hiệu quả. Chữ 為 (vi) là làm; chữ 奇 (kỳ) được Vương Bật giải: «詭異亂群謂之奇也» (quỷ dị loạn quần vị chi kỳ dã), dối trá quái lạ, làm rối đám đông, gọi là kỳ. Chữ 奇 (kỳ) đối với 正 (chính), như ở chương 57 có câu 以正治國,以奇用兵 (dĩ chính trị quốc, dĩ kỳ dụng binh).
常有司殺者殺 (thường hữu ti sát giả sát). 司 (ti) là coi giữ, chủ trì. 司殺者 (ti sát giả) là kẻ giữ việc giết. Phần đông nhà chú giải hiểu đó là trời, là đạo, tức cái trật tự tự nhiên khiến điều trái đạo tự đi tới chỗ diệt; cách hiểu này gần với câu lưới trời ở cuối chương 73. Lời chú của Vương Bật trong tệp nguyên văn đang dùng đặt sau câu cuối chương, nhưng xét nội dung thì giải câu này, vì nó kết bằng chính bốn chữ 常有司殺 (thường hữu ti sát): «為逆順者之所惡忿也,不仁者人之所疾也。故曰,常有司殺也» (vi nghịch thuận giả chi sở ố phẫn dã, bất nhân giả nhân chi sở tật dã. Cố viết, thường hữu ti sát dã). Câu đầu của lời chú khó chấm; một cách hiểu là: làm điều nghịch thì bị người thuận ghét giận, kẻ bất nhân thì bị người người căm, nên nói thường có kẻ giữ việc giết. Theo cách hiểu ấy, Vương Bật không gán việc giết cho một thế lực siêu nhiên; ông đặt nó vào sự phản ứng chung của con người trước điều trái đạo.
夫代司殺者殺,是謂代大匠斲 (phù đại ti sát giả sát, thị vị đại đại tượng trác). Chữ 夫 (phù) là trợ từ đầu câu. 代 (đại) là thay; 大匠 (đại tượng) là thợ cả, người thợ mộc lành nghề; 斲 (trác) là đẽo, gọt gỗ. Người cầm quyền tự đứng ra làm việc vốn thuộc về trật tự lớn thì giống kẻ tay ngang cầm rìu đẽo thay thợ cả.
夫代大匠斲者,希有不傷其手矣 (phù đại đại tượng trác giả, hi hữu bất thương kỳ thủ hĩ). 希 (hi) là ít, hiếm; 矣 (hĩ) là trợ từ cuối câu, khẳng định. Kẻ đẽo thay thợ cả ít khi không làm đứt tay mình. Hình ảnh lấy từ nghề mộc, rất cụ thể: lưỡi rìu trong tay người không thạo nghề trước hết làm hại chính người cầm.
Lời bàn
Ba chương 72, 74, 75 có thể đọc như một chuỗi. Chương 72 nói dân không sợ uy; chương 74 đi thêm một bước, dân không sợ chết; chương 75 truy nguyên cả hai về người trên. Trong chuỗi ấy, chương 74 nhắm vào công cụ cuối cùng của quyền lực là án tử. Khi tiền đề "dân sợ chết" không còn, công cụ ấy hết tác dụng. Hình luật vẫn còn đó, song nó chỉ có tác dụng trong một điều kiện mà chính người trị dân có thể làm cho mất đi.
Câu hỏi về 司殺者 (ti sát giả) là chỗ các nhà chú giải tách nhau. Theo cách hiểu phổ biến, đó là trời, và câu kinh răn kẻ cầm quyền đừng giành quyền sống chết vốn thuộc về trời. Theo Vương Bật, đó là sự căm ghét chung mà người làm điều nghịch tự chuốc lấy. Hai cách đều dẫn tới một kết luận: người ngồi trên không nên tự coi mình là chủ của việc giết.
Đặt chương này cạnh chương 31 thì thấy một thái độ nhất quán về việc lấy mạng người. Chương 31 gọi binh khí là 不祥之器 (bất tường chi khí), đồ chẳng lành, và dặn thắng trận cũng phải lấy tang lễ mà xử. Ở chương 74, việc giết trong hình luật cũng được coi là việc không thể làm nhẹ tay, và người làm thay phần của trời phải chịu hậu quả.
Câu kết về người đứt tay không nhắc tới trời phạt hay báo ứng, chỉ nêu hệ quả tự nhiên của việc làm quá phận, đúng như kinh nghiệm của người thợ. Lối nói ấy giống lối nói ở chương 73: lẽ thuận nghịch tự trả lời, không cần ai đứng ra tuyên.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 73
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 75
- Dẫn nhập