Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 73: Dũng ư cảm tắc sát

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 73 gồm hai phần. Phần đầu nói về hai hướng của cái dũng và nỗi khó của thánh nhân khi phải dùng đến nó; phần sau tả cách đạo trời vận hành bằng bốn câu cùng một khuôn, rồi khép bằng câu 天網恢恢 (thiên võng khôi khôi) mà đời sau dùng như thành ngữ. Chương này nối với chương 67 về chữ dũng và với chương 74 về việc giết.

Nguyên văn

勇於敢則殺, 勇於不敢則活。 此兩者,或利或害。 天之所惡,孰知其故?是以聖人猶難之。 天之道,不爭而善勝, 不言而善應, 不召而自來, 繟然而善謀。 天網恢恢,疏而不失。

Phiên âm

Dũng ư cảm tắc sát, dũng ư bất cảm tắc hoạt. Thử lưỡng giả, hoặc lợi hoặc hại. Thiên chi sở ố, thục tri kỳ cố? Thị dĩ thánh nhân do nan chi. Thiên chi đạo, bất tranh nhi thiện thắng, bất ngôn nhi thiện ứng, bất triệu nhi tự lai, xiển nhiên nhi thiện mưu. Thiên võng khôi khôi, sơ nhi bất thất.

Dịch nghĩa

Dũng ở chỗ dám thì chết, dũng ở chỗ không dám thì sống. Hai điều ấy, một bên lợi, một bên hại. Điều trời ghét, ai biết duyên cớ? Bởi vậy thánh nhân còn lấy làm khó. Đạo của trời không tranh mà khéo thắng, không nói mà khéo đáp, không gọi mà tự đến, thong thả mà khéo mưu tính. Lưới trời lồng lộng, thưa mà không để sót.

Chú thích

勇於敢則殺 (dũng ư cảm tắc sát). Chữ 敢 (cảm) là dám, xông vào; chữ 殺 (sát) ở đây chỉ việc đi tới cái chết, bị giết. Vương Bật chú: «必不得其死也» (tất bất đắc kỳ tử dã), ắt không được chết theo lẽ thường. Cụm 不得其死 (bất đắc kỳ tử) có trong Luận ngữ, thiên Tiên tiến, khi Khổng Tử nói về Tử Lộ: 若由也,不得其死然 (nhược Do dã, bất đắc kỳ tử nhiên), như anh Do kia e không được chết yên.

勇於不敢則活 (dũng ư bất cảm tắc hoạt). Vương Bật chú: «必齊命也» (tất tề mệnh dã), ắt sống trọn mệnh. Chữ 齊 (tề) ở đây là đủ, trọn.

此兩者,或利或害 (thử lưỡng giả, hoặc lợi hoặc hại). Vương Bật chú: «俱勇而所施者異,利害不同,故曰,或利或害也» (câu dũng nhi sở thi giả dị, lợi hại bất đồng, cố viết, hoặc lợi hoặc hại dã), cùng là dũng mà chỗ đem ra dùng khác nhau, lợi hại không giống nhau, nên nói hoặc lợi hoặc hại. Theo lời chú này, kinh văn không bỏ chữ dũng; nó phân biệt hai chỗ dùng dũng.

天之所惡,孰知其故?是以聖人猶難之 (thiên chi sở ố, thục tri kỳ cố? Thị dĩ thánh nhân do nan chi). Chữ 惡 (ố) là ghét. Vương Bật giải chữ 孰 (thục) là 誰 (thùy), ai, rồi nói: «夫聖人之明,猶難於勇敢,況無聖人之明而欲行之也» (phù thánh nhân chi minh, do nan ư dũng cảm, huống vô thánh nhân chi minh nhi dục hành chi dã), với cái sáng của thánh nhân mà còn thấy khó khi dùng đến dũng cảm, huống chi không có cái sáng ấy mà muốn làm. Câu 是以聖人猶難之 (thị dĩ thánh nhân do nan chi) có nguyên văn ở chương 63, và nhiều nhà chú giải cho rằng ở chương 73 nó bị chép lặp vào. Vương Bật vẫn có chú cho câu này, nên ít nhất bản ông dùng đã có nó.

天之道,不爭而善勝 (thiên chi đạo, bất tranh nhi thiện thắng). Vương Bật chú: «天唯不爭,故天下莫能與之爭» (thiên duy bất tranh, cố thiên hạ mạc năng dữ chi tranh), trời chỉ vì không tranh nên thiên hạ không ai tranh nổi với trời. Lời này gần như lặp lại câu kinh ở chương 22 và chương 66.

不言而善應 (bất ngôn nhi thiện ứng). Vương Bật chú: «順則吉,逆則凶,不言而善應也» (thuận tắc cát, nghịch tắc hung, bất ngôn nhi thiện ứng dã), thuận thì lành, nghịch thì dữ, ấy là không nói mà khéo đáp. Sự đáp lại nằm ngay trong hệ quả của việc làm.

不召而自來 (bất triệu nhi tự lai). Vương Bật chú: «處下則物自歸» (xử hạ tắc vật tự quy), ở chỗ thấp thì vật tự quy về, cùng ý với hình ảnh sông biển ở chương 66.

繟然而善謀 (xiển nhiên nhi thiện mưu). Chữ 繟 (xiển) hiếm gặp, nghĩa là rộng rãi, thư thả, dây buông lỏng. Cách đọc Hán Việt của chữ này chưa thống nhất; các bản Việt cũng có chỗ đọc khác. Có bản chép 坦然 (thản nhiên), nghĩa cũng là bình thản. Vương Bật giải chữ 謀 (mưu) theo nghĩa dự liệu: «垂象而見吉凶,先事而設誠,安而不忘危,未召而謀之» (thùy tượng nhi hiện cát hung, tiên sự nhi thiết thành, an nhi bất vong nguy, vị triệu nhi mưu chi), bày hình tượng để lành dữ hiện ra, đặt lòng thành trước khi việc tới, yên mà không quên nguy, chưa gọi đã tính trước. Câu 垂象見吉凶 (thùy tượng hiện cát hung) trong lời chú vốn là lời Hệ từ thượng của Kinh Dịch.

天網恢恢,疏而不失 (thiên võng khôi khôi, sơ nhi bất thất). 恢恢 (khôi khôi) là rộng lớn. Lưới trời mắt thưa mà không bỏ sót. Lời quen dùng đời sau là 疏而不漏 (sơ nhi bất lậu), song bản Vương Bật viết 不失 (bất thất). Vương Bật không chú câu này.

Lời bàn

Chương 67 nói 慈故能勇 (từ cố năng dũng), vì thương nên dũng được, và răn rằng bỏ lòng thương mà giữ dũng thì đi vào chỗ chết. Chương 73 tiếp mạch ấy bằng một phân biệt rõ hơn. Dũng ở chỗ không dám đòi một sức lực khác với dũng ở chỗ dám: sức để dừng, để nhường, để không đáp trả. Chương 69 cũng có lời của nhà binh 不敢為主而為客 (bất cảm vi chủ nhi vi khách), không dám làm chủ mà làm khách. Chữ 不敢 (bất cảm) trong các chương này đều mang nghĩa tự chế, không mang nghĩa nhút nhát.

Câu hỏi 孰知其故 (thục tri kỳ cố) đáng để ý vì kinh văn hiếm khi thừa nhận giới hạn như vậy. Lời chú của Vương Bật không đáp duyên cớ là gì, chỉ suy ra một điều thực tiễn: nếu đến thánh nhân còn ngần ngại khi phải dùng dũng, thì người thường càng phải dè dặt. Đọc như thế, câu bị nghi là chép lặp từ chương 63 lại có chức năng rõ ràng trong mạch văn.

Ba trong bốn câu tả đạo trời phủ định một hành vi của người (tranh, nói, gọi) rồi nêu kết quả; câu thứ tư đổi khuôn, dùng chữ 繟然 (xiển nhiên) để tả cái thong thả đối lại với sự vội vàng. Kinh văn diễn chữ 無為 (vô vi) bằng hình ảnh cụ thể. Lời chú của Vương Bật cho mỗi câu đều quy về một ý: trời không can thiệp mà lẽ thuận nghịch tự trả lời.

Câu lưới trời đặt cuối chương nên cần đọc trong mạch ấy. Nó tiếp nối ý 不言而善應 (bất ngôn nhi thiện ứng): trật tự của trời rộng và thưa, không cần chằng chịt, mà hệ quả của mỗi việc vẫn trở về. Chương 74 ngay sau sẽ nói đến 司殺者 (ti sát giả), kẻ giữ việc giết, và răn người đừng giành việc ấy; hai chương vì vậy thường được đọc liền nhau.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Hoàng Đình Kì

Hoàng Đình Kì

Phó ban CLB Tử Vi Miền Bắc · Ban Nghiên cứu & Tư vấn Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu SốKinh DịchĐào tạo Huyền học
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.