Chương 72 mở đầu chuỗi chương bàn về quan hệ giữa người cầm quyền và dân (72 đến 75). Nửa trước nói về uy và hậu quả khi uy hết hiệu lực; nửa sau chuyển sang thánh nhân, với hai cặp chữ tự tri, tự hiện và tự ái, tự quý. Chữ 厭 (yếm) xuất hiện ba lần với nghĩa không đồng nhất, nên các nhà chú giải chia ra mấy lối đọc.
Nguyên văn
民不畏威,則大威至。無狎其所居,無厭其所生。 夫唯不厭, 是以不厭。 是以聖人自知不自見, 自愛不自貴; 故去彼取此。
Phiên âm
Dân bất úy uy, tắc đại uy chí. Vô hiệp kỳ sở cư, vô yếm kỳ sở sinh. Phù duy bất yếm, thị dĩ bất yếm. Thị dĩ thánh nhân tự tri bất tự hiện, tự ái bất tự quý; cố khứ bỉ thủ thử.
Dịch nghĩa
Dân không sợ uy thì uy lớn sẽ đến. Chớ làm chật chỗ dân ở, chớ đè nén cái dân nhờ để sống. Chỉ vì không đè nén, nên dân không chán ghét. Bởi vậy thánh nhân tự biết mình mà không tự phô mình, tự quý mình mà không tự tôn mình; cho nên bỏ cái kia, lấy cái này.
Chú thích
民不畏威,則大威至 (dân bất úy uy, tắc đại uy chí). Chữ 威 (uy) dùng hai lần. Lần đầu là uy của người trên: hình phạt, mệnh lệnh, sức ép. Lần sau, 大威 (đại uy), được hiểu theo hai hướng. Một hướng coi đó là biến loạn từ dưới nổi lên; hướng kia coi là tai họa do trời giáng. Vương Bật theo hướng sau. Trong lời chú dài đặt ở đây, ông tả quá trình đi tới chỗ ấy: người trên «離其清淨,行其躁欲,棄其謙後,任其威權» (ly kỳ thanh tịnh, hành kỳ táo dục, khí kỳ khiêm hậu, nhậm kỳ uy quyền), tức rời sự trong lặng, buông theo dục vọng nóng nảy, bỏ lối khiêm nhường lui sau, cậy vào uy quyền; thì «物擾而民僻» (vật nhiễu nhi dân tịch), vật bị khuấy động và dân hóa ra lệch lạc; uy không còn trị được dân, dân không chịu nổi uy, «則上下大潰矣,天誅將至» (tắc thượng hạ đại hội hĩ, thiên tru tương chí), trên dưới cùng tan vỡ, trời sắp ra tay trừng phạt.
無狎其所居,無厭其所生 (vô hiệp kỳ sở cư, vô yếm kỳ sở sinh). Chữ 狎 (hiệp) nghĩa gốc là khinh nhờn. Nhiều nhà chú giải cho rằng ở đây nó mượn thay chữ 狹 (hiệp), hẹp, nên câu nghĩa là chớ làm hẹp chỗ ở của dân. Chữ 厭 (yếm) ở vế sau thường đọc như 壓 (áp), đè nén. 所生 (sở sinh) là cái nhờ đó mà sống, tức ruộng đất, nghề nghiệp. Bản dịch ở trên theo lối đọc này.
Vương Bật đọc khác. Ông mở lời chú bằng hai định nghĩa: «清靜無為謂之居,謙後不盈謂之生» (thanh tĩnh vô vi vị chi cư, khiêm hậu bất doanh vị chi sinh), trong lặng vô vi gọi là chỗ ở, khiêm nhường lui sau không đầy tràn gọi là chỗ sống. Như vậy 居 (cư) và 生 (sinh) là chỗ đứng của chính người cầm quyền, và câu kinh răn người ấy đừng coi nhẹ, đừng chán bỏ chỗ đứng ấy. Ông kết: «言威力不可任也» (ngôn uy lực bất khả nhậm dã), ý nói sức uy không thể cậy vào.
夫唯不厭,是以不厭 (phù duy bất yếm, thị dĩ bất yếm). Hai chữ 厭 (yếm) trong câu này thường được hiểu khác nhau: chữ trước là đè nén, chữ sau là chán ghét. Người trên không đè nén dân thì dân không chán ghét người trên. Chương 66 có câu gần ý: 天下樂推而不厭 (thiên hạ lạc thôi nhi bất yếm), thiên hạ vui lòng tôn lên mà không chán. Vương Bật vẫn giữ lối đọc riêng. Sau chữ 厭 (yếm) đầu ông chú «不自厭也» (bất tự yếm dã), không tự chán bỏ (chỗ đứng của mình); sau câu thứ hai ông chú «不自厭,是以天下莫之厭» (bất tự yếm, thị dĩ thiên hạ mạc chi yếm), không tự chán bỏ, nên thiên hạ không ai chán bỏ mình.
是以聖人自知不自見 (thị dĩ thánh nhân tự tri bất tự hiện). Chữ 見 (hiện) là phô bày, như 不自見 (bất tự hiện) ở chương 22 và 自見者不明 (tự hiện giả bất minh) ở chương 24. Vương Bật chú: «不自見其所知,以光耀行威也» (bất tự hiện kỳ sở tri, dĩ quang diệu hành uy dã), không tự phô điều mình biết để lấy ánh sáng chói lòa mà ra uy.
自愛不自貴 (tự ái bất tự quý). 愛 (ái) ở đây là quý tiếc, gìn giữ thân mình; 貴 (quý) là tôn mình lên cao hơn người. Vương Bật chú: «自貴則物狎厭居生» (tự quý tắc vật hiệp yếm cư sinh), tự tôn mình thì vật sẽ khinh nhờn, chán bỏ chỗ ở chỗ sống, tức đảo lại đúng câu kinh ở đầu chương.
故去彼取此 (cố khứ bỉ thủ thử). Công thức này đã gặp ở chương 12 và chương 38. 彼 (bỉ) là tự phô, tự tôn; 此 (thử) là tự biết, tự quý.
Lời bàn
Hai lối đọc vừa kể khác nhau ở chủ thể. Theo lối thông thường, câu 無狎其所居,無厭其所生 (vô hiệp kỳ sở cư, vô yếm kỳ sở sinh) là lời răn người trên đừng dồn ép đời sống của dân, và chương có một mạch thẳng: ép dân thì dân hết sợ, dân hết sợ thì họa lớn đến. Theo Vương Bật, cả câu ấy hướng vào nội tâm người cầm quyền: chỗ ở, chỗ sống của họ là thanh tĩnh và khiêm hậu, bỏ hai thứ đó mà cậy uy thì tự chuốc lấy đổ vỡ. Lối đọc của Vương Bật ít người theo hơn, nhưng nhất quán với toàn bộ cách ông chú sách, vốn đặt gốc trị loạn ở tâm người trên.
Ý "uy dùng mãi thì mòn" còn trở lại ở chương 74 với câu 民不畏死,奈何以死懼之 (dân bất úy tử, nại hà dĩ tử cụ chi). Chương 17 đã chia bậc người cai trị: bậc cao nhất dân chỉ biết là có, rồi đến bậc được dân thân và khen, bậc dân sợ, cuối cùng là bậc dân khinh. Chương 72 tả đúng khoảng chuyển từ bậc dân sợ sang bậc dân khinh.
Nửa sau của chương phân biệt hai việc dễ lẫn. 自愛 (tự ái) là gìn giữ thân mình; 自貴 (tự quý) là đặt thân mình lên trên người. Chương 13 từng nói người quý thân mình như quý thiên hạ thì có thể giao thiên hạ cho. Chương 72 cho thấy chữ 貴 (quý) ở chương 13 cần hiểu theo nghĩa gìn giữ, vì khi nó trượt sang nghĩa tự tôn thì kinh văn bảo phải bỏ.
Điểm còn để ngỏ là chữ 厭 (yếm). Nó vừa có nghĩa đè nén khi đọc như 壓 (áp), vừa có nghĩa no chán, chán ghét. Câu 夫唯不厭,是以不厭 (phù duy bất yếm, thị dĩ bất yếm) dựa hẳn vào sự đa nghĩa ấy, và tùy người chú chọn nghĩa nào cho từng chữ mà câu được dịch thành mấy cách khác nhau. Bài này dịch theo lối phổ biến và ghi lối của Vương Bật bên cạnh.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 71
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 73
- Dẫn nhập