Chương 71 là một trong những chương ngắn nhất của sách, chỉ hai câu, mà chữ 病 (bệnh) lặp lại tới tám lần. Đề tài là cái biết và chỗ giới hạn của nó, nối với những chương bàn về trí ở phần trước (chương 19, 33, 48, 65). Vì văn quá gọn, ngay câu đầu đã có hơn một cách ngắt và cách hiểu.
Nguyên văn
知不知上,不知知病。 夫唯病病,是以不病。聖人不病,以其病病,是以不病。
Phiên âm
Tri bất tri thượng, bất tri tri bệnh. Phù duy bệnh bệnh, thị dĩ bất bệnh. Thánh nhân bất bệnh, dĩ kỳ bệnh bệnh, thị dĩ bất bệnh.
Dịch nghĩa
Biết rằng mình không biết là bậc trên; không biết mà cho là biết là bệnh. Chỉ vì lấy cái bệnh làm bệnh, nên không bệnh. Thánh nhân không bệnh, vì ngài lấy cái bệnh làm bệnh, cho nên không bệnh.
Chú thích
知不知上 (tri bất tri thượng). Sáu chữ đầu đọc được ít nhất hai cách. Cách thứ nhất coi 不知 (bất tri) là tân ngữ của 知 (tri): biết chỗ mình không biết, thế là cao. Cách thứ hai coi cả cụm như lời tả một thái độ: đã biết mà vẫn tự coi như chưa biết. Theo cách sau, người biết đạo không đem cái biết ra khoe. Hà Thượng Công giảng gần với cách này, cho rằng biết đạo mà nói là không biết thì ấy là đức bậc trên. Bản dịch ở trên theo cách thứ nhất vì nó đối được từng chữ với vế sau. Chữ 上 (thượng) là bậc trên, đáng quý. Trong bản lụa Mã Vương Đôi, theo các bản hiệu khám thường dẫn, chỗ này viết 尚矣 (thượng hĩ), nghĩa là đáng chuộng thay; nghĩa câu không đổi bao nhiêu.
不知知病 (bất tri tri bệnh). Vế này đảo lại vế trên. Nếu đọc đối xứng thì là: không biết mà tưởng là biết, ấy là bệnh. Lời chú duy nhất của Vương Bật trong chương đặt ở đây: «不知知之不足任則病也» (bất tri tri chi bất túc nhiệm tắc bệnh dã), nghĩa là không biết rằng cái biết không đủ để cậy vào, thì là bệnh. Vương Bật đọc chữ 知 (tri) thứ hai như danh từ, "cái biết", và đặt trọng tâm vào chữ 任 (nhiệm), tức nương cậy, giao phó. Theo ông, cái bệnh nằm ở chỗ đem trí tuệ ra làm chỗ dựa để trị người và trị việc. Cách hiểu ấy khớp với câu kinh ở chương 65: 以智治國,國之賊 (dĩ trí trị quốc, quốc chi tặc), lấy trí trị nước là giặc của nước.
夫唯病病,是以不病 (phù duy bệnh bệnh, thị dĩ bất bệnh). Chữ 夫 (phù) là trợ từ mở câu. Trong cụm 病病 (bệnh bệnh), chữ trước dùng như động từ ý động, nghĩa là coi là bệnh, lấy làm lo; chữ sau là danh từ. Lối dùng này giống 貴生 (quý sinh) ở chương 75 hay 重死 (trọng tử) ở chương 80. Câu văn nghe như vòng lại chính nó, song ý không mờ: ai đã nhận ra tật của mình là tật thì đã ra khỏi chỗ bị nó che.
聖人不病,以其病病,是以不病 (thánh nhân bất bệnh, dĩ kỳ bệnh bệnh, thị dĩ bất bệnh). Câu này nhắc lại câu trước, chỉ thêm chủ ngữ 聖人 (thánh nhân). Sự trùng lặp khiến nhiều nhà khảo cứu ngờ có chữ chép thừa trong bản truyền thế; giữa các bản, đoạn này không hoàn toàn trùng nhau về số câu và thứ tự. Bài này theo đúng bản Vương Bật. Điều đáng ghi là kinh văn không tả thánh nhân như người vốn không có khuyết điểm. Thánh nhân không bệnh vì ngài biết lo cái bệnh; chữ 以 (dĩ) ở đây nói rõ quan hệ nhân quả.
Lời bàn
Chương này có thể đọc cùng chương 33, nơi kinh văn viết 知人者智,自知者明 (tri nhân giả trí, tự tri giả minh), biết người là trí, biết mình là sáng. Cái "biết mình" của chương 33 đến chương 71 được thu hẹp vào một điểm: biết cái biên của hiểu biết. Theo mạch ấy, chữ 明 (minh) không chỉ sự thông thái mà chỉ sự tỏ tường về chính mình, kể cả chỗ mình tối.
Chương 48 có câu 為學日益,為道日損 (vi học nhật ích, vi đạo nhật tổn), theo học thì ngày thêm, theo đạo thì ngày bớt. Đặt hai chương cạnh nhau thì thấy cái phải bớt trước tiên là những điều tưởng đã biết mà chưa hề xét lại. Chương 81 về sau còn nói 知者不博 (tri giả bất bác), người biết thì không rộng. Cả ba chỗ đều nghi ngờ một lối học chỉ cốt chất chứa.
Cách chú của Vương Bật kéo chương này về phía chính trị. Ông không bàn cái biết của người học mà bàn cái biết của người cai trị: khi kẻ ở trên tin rằng mưu trí của mình đủ sức sắp đặt thiên hạ, đó là bệnh. Lối đọc này hợp với vị trí của chương, vì từ chương 72 trở đi kinh văn lại nói nhiều về uy quyền, hình phạt và thuế khóa. Người đọc theo hướng tu thân, như Hà Thượng Công, thì nhấn vào đức khiêm của người biết đạo. Hai hướng không loại nhau; khác nhau ở chỗ người chú đặt chương này vào mạch nào.
Còn chữ 病 (bệnh), có lẽ Lão Tử chọn nó vì nó gợi được cả cái hại lẫn khả năng chữa. Thời cổ, chữ này vốn chỉ bệnh nặng, rồi mở ra nghĩa lo lắng, ưu phiền, như thiên Vệ Linh Công trong Luận ngữ có lối nói 病無能焉 (bệnh vô năng yên), lo vì mình không có tài. Chương 71 dùng đủ các nghĩa ấy trong mấy câu ngắn, và chính sự chồng nghĩa đó làm cho câu văn khó dịch gọn sang tiếng Việt.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 70
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 72
- Dẫn nhập