Sau ba chương bàn về binh, chương 70 chuyển sang lời của chính người viết sách và số phận của lời ấy giữa người đời. Đây là một trong vài chỗ chữ ngô (ta) chỉ người nói, như ở chương 20 và chương 67. Chương kết bằng cụm bị hạt hoài ngọc, về sau thành một thành ngữ quen dùng.
Nguyên văn
吾言甚易知,甚易行。天下莫能知,莫能行。 言有宗,事有君。 夫唯無知,是以不我知。 知我者希,則我者貴。 是以聖人被褐懷玉。
Phiên âm
Ngô ngôn thậm dị tri, thậm dị hành. Thiên hạ mạc năng tri, mạc năng hành. Ngôn hữu tông, sự hữu quân. Phù duy vô tri, thị dĩ bất ngã tri. Tri ngã giả hy, tắc ngã giả quý. Thị dĩ thánh nhân bị hạt hoài ngọc.
Dịch nghĩa
Lời ta rất dễ hiểu, rất dễ làm. Thế mà thiên hạ không ai hiểu được, không ai làm được.
Lời có tông chỉ, việc có chủ.
Chỉ vì người ta không biết điều ấy, nên không biết ta.
Người biết ta thì hiếm, thế nên ta quý.
Vì thế thánh nhân mặc áo vải thô mà trong lòng ôm ngọc.
Chú thích
吾言甚易知,甚易行 (ngô ngôn thậm dị tri, thậm dị hành). Dị (易) là dễ. Vương Bật giải bằng cách dẫn về chương 47: «可不出戶窺牖而知,故曰甚易知也。無為而成,故曰甚易行也» (khả bất xuất hộ khuy dũ nhi tri, cố viết thậm dị tri dã. Vô vi nhi thành, cố viết thậm dị hành dã), có thể không ra khỏi cửa, không nhìn qua cửa sổ mà biết, nên nói rất dễ hiểu; không làm mà thành, nên nói rất dễ làm. Chương 47 viết bất xuất hộ, tri thiên hạ; bất khuy dũ, kiến thiên đạo (不出戶,知天下;不窺牖,見天道) và kết bằng bất vi nhi thành (不為而成).
天下莫能知,莫能行 (thiên hạ mạc năng tri, mạc năng hành). Vương Bật tách hai nguyên nhân: «惑於躁欲,故曰,莫之能知也。迷於榮利,故曰,莫之能行也» (hoặc ư táo dục, cố viết, mạc chi năng tri dã. Mê ư vinh lợi, cố viết, mạc chi năng hành dã), bị lòng ham muốn nôn nóng làm cho mê, nên không hiểu được; bị vinh hoa lợi lộc làm cho lạc, nên không làm được. Chương 78 có câu cùng khuôn: thiên hạ mạc bất tri, mạc năng hành (天下莫不知,莫能行), thiên hạ không ai không biết, mà không ai làm được.
言有宗,事有君 (ngôn hữu tông, sự hữu quân). Tông (宗) là tổ, cội gốc; quân (君) là người làm chủ. Vương Bật: «宗,萬物之宗也。君,萬物之主也» (tông, vạn vật chi tông dã. Quân, vạn vật chi chủ dã), tông là gốc của muôn vật, quân là chủ của muôn vật. Chương 4 gọi Đạo là uyên hề tự vạn vật chi tông (淵兮似萬物之宗), sâu thẳm thay, như tông của muôn vật. Theo lời chú, lời và việc của Lão Tử đều quy về một mối là Đạo.
夫唯無知,是以不我知 (phù duy vô tri, thị dĩ bất ngã tri). Phù (夫) là trợ từ mở câu. Bất ngã tri (不我知) là không biết ta; trong câu phủ định của cổ văn, đại từ làm tân ngữ thường đứng trước động từ. Cụm vô tri (無知) có hai cách hiểu: người đời không biết cái tông, cái chủ ấy nên không hiểu Lão Tử; hoặc Đạo vốn không thuộc loại tri thức thông thường nên người ta không nắm được. Vương Bật chú theo một hướng khác nữa: «以其言有宗、事有君之故,故有知之人不得不知之也» (dĩ kỳ ngôn hữu tông, sự hữu quân chi cố, cố hữu tri chi nhân bất đắc bất tri chi dã), vì lời có tông, việc có chủ, nên người thật có hiểu biết thì không thể không biết. Lời chú ngụ ý rằng ai không hiểu là vì chưa thật có hiểu biết.
知我者希,則我者貴 (tri ngã giả hy, tắc ngã giả quý). Hy (希) là hiếm. Chữ tắc (則) có hai cách đọc. Nếu tắc là liên từ, câu nghĩa là người biết ta hiếm thì ta quý. Vương Bật theo cách này: «唯深,故知者希也;知我益希,我亦無匹» (duy thâm, cố tri giả hy dã; tri ngã ích hy, ngã diệc vô thất), chỉ vì sâu nên người biết hiếm; người biết ta càng hiếm thì ta càng không ai sánh. Nếu tắc là động từ, nghĩa là noi theo, lấy làm phép, thì câu nghĩa là người biết ta đã hiếm, người noi theo ta lại càng quý hiếm. Cách đọc thứ hai giữ được thế song song giữa tri ngã giả và tắc ngã giả. Văn phạm cho phép cả hai, và cả hai đều có người theo.
是以聖人被褐懷玉 (thị dĩ thánh nhân bị hạt hoài ngọc). Bị (被) là khoác, mặc. Hạt (褐) là áo vải thô dệt bằng sợi gai hay lông thô, áo của người nghèo. Hoài ngọc (懷玉) là ôm ngọc trong lòng. Vương Bật: «被褐者,同其塵,懷玉者,寶其真也» (bị hạt giả, đồng kỳ trần, hoài ngọc giả, bảo kỳ chân dã), mặc áo thô là hòa cùng bụi trần, ôm ngọc là quý giữ cái chân thật của mình. Ông viết tiếp: «聖人之所以難知,以其同塵而不殊,懷玉而不渝,故難知而為貴也» (thánh nhân chi sở dĩ nan tri, dĩ kỳ đồng trần nhi bất thù, hoài ngọc nhi bất du, cố nan tri nhi vi quý dã), thánh nhân sở dĩ khó biết là vì hòa cùng bụi trần mà không khác người, ôm ngọc mà không đổi lòng, nên khó biết mà thành quý. Cụm đồng kỳ trần (同其塵) lấy từ chương 4 và chương 56.
Lời bàn
Câu mở đầu đặt hai điều cạnh nhau: lời rất dễ, mà không ai theo. Lời chú của Vương Bật giải chỗ ấy bằng cách tách hai nguyên nhân. Không hiểu là vì tâm bị lòng ham nôn nóng làm cho mờ; không làm là vì thân bị vinh lợi kéo đi. Hai việc tri và hành có hai cái vướng khác nhau, nên một người có thể hiểu mà vẫn không làm. Chương 41 nói hạ sĩ văn đạo, đại tiếu chi (下士聞道,大笑之), kẻ sĩ bậc dưới nghe Đạo thì cười lớn; chương 70 cho thấy ngay người không cười cũng hiếm ai theo được.
Câu ngôn hữu tông, sự hữu quân giải thích vì sao lời dễ mà vẫn khó nắm. Lời của Lão Tử tưởng rời rạc nhưng quy về một gốc, và người không thấy cái gốc ấy thì chỉ thấy những câu nói ngược đời. Vương Bật đọc tông và quân là gốc và chủ của muôn vật, nên với ông, hiểu được lời Lão Tử cũng là hiểu được Đạo; ai chưa đến chỗ ấy thì tất nhiên bất ngã tri.
Phần cuối chương nói thái độ của thánh nhân trước sự không được hiểu. Hình ảnh áo vải thô và viên ngọc gồm hai mặt mà lời chú của Vương Bật tách bạch: đồng trần, sống lẫn với mọi người, không tự làm cho khác; và bảo chân, giữ cái chân thật bên trong, không đổi theo người. Thánh nhân không phô cái quý ra ngoài, cũng không lánh khỏi đời. Chương 4 và chương 56 nói hòa kỳ quang, đồng kỳ trần (和其光,同其塵); chương 70 thêm vào đó vế hoài ngọc.
Chủ đề tri và bất tri được nói tiếp ngay ở chương 71, chương mở bằng câu tri bất tri thượng (知不知上), biết mà như không biết là bậc trên.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 69
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 71
- Dẫn nhập