Chương 81 là chương cuối trong bản truyền thế. Ba cặp câu đầu đảo chữ cho nhau, nói về lời thật và lời đẹp, người lành và người biện luận, người biết và người rộng; phần sau nói thánh nhân không tích trữ, càng cho càng có. Câu cuối đặt đạo trời và đạo thánh nhân cạnh nhau. Trong bản lụa Mã Vương Đôi, chương này cùng chương 80 nằm ngay sau chương 66, nên vị trí khép sách là do người biên định đời sau.
Nguyên văn
信言不美, 美言不信。 善者不辯,辯者不善。 知者不博, 博者不知。 聖人不積, 既以為人己愈有, 既以與人己愈多。 天之道,利而不害; 聖人之道,為而不爭。
Phiên âm
Tín ngôn bất mỹ, mỹ ngôn bất tín. Thiện giả bất biện, biện giả bất thiện. Tri giả bất bác, bác giả bất tri. Thánh nhân bất tích, ký dĩ vị nhân kỷ dũ hữu, ký dĩ dữ nhân kỷ dũ đa. Thiên chi đạo, lợi nhi bất hại; thánh nhân chi đạo, vi nhi bất tranh.
Dịch nghĩa
Lời đáng tin thì không đẹp, lời đẹp thì không đáng tin. Người lành thì không biện luận, kẻ biện luận thì không lành. Người biết thì không rộng, kẻ rộng thì không biết. Thánh nhân không tích trữ; đã đem hết mà làm cho người, mình càng có; đã đem hết mà cho người, mình càng nhiều. Đạo của trời làm lợi mà không làm hại; đạo của thánh nhân làm mà không tranh.
Chú thích
信言不美 (tín ngôn bất mỹ). 信 (tín) là thật, đáng tin; 美 (mỹ) là đẹp, chuốt. Vương Bật chú: «實在質也» (thực tại chất dã), cái thật ở nơi chất mộc. 質 (chất) là phần mộc, đối với 文 (văn) là phần trang sức.
美言不信 (mỹ ngôn bất tín). Vương Bật chú: «本在樸也» (bản tại phác dã), cái gốc ở nơi sự mộc mạc. 樸 (phác) là gỗ chưa đẽo, hình ảnh trở đi trở lại trong sách, như 見素抱樸 (hiện tố bão phác) ở chương 19, 復歸於樸 (phục quy ư phác) ở chương 28, 樸雖小 (phác tuy tiểu) ở chương 32. Hai lời chú ngắn này đọc câu kinh theo cặp chất và văn: lời thật giữ được chất, lời đẹp thiên về văn mà rời gốc.
善者不辯,辯者不善 (thiện giả bất biện, biện giả bất thiện). 辯 (biện) là biện luận, cãi cho thắng. Chương 45 có câu 大辯若訥 (đại biện nhược nột), biện tài lớn thì như ấp úng. Vương Bật không chú câu này. Trong bản lụa Mã Vương Đôi, thứ tự các cặp câu ở đầu chương không giống bản Vương Bật, và chữ ở cặp nói về người lành cũng khác; các nhà hiệu khám vẫn bàn về chỗ này.
知者不博 (tri giả bất bác). 博 (bác) là rộng, biết nhiều thứ. Vương Bật chú: «極在一也» (cực tại nhất dã), chỗ tột cùng ở nơi cái một. Chữ 一 (nhất) gợi lại chương 22, 聖人抱一為天下式 (thánh nhân bão nhất vi thiên hạ thức), thánh nhân ôm lấy cái một làm khuôn cho thiên hạ, và chương 39 về các vật 得一 (đắc nhất). Theo lời chú, người biết là người nắm được chỗ quy về, còn kẻ rộng là kẻ chứa nhiều mảnh rời. Câu này tiếp ý chương 48 về học thì ngày thêm, đạo thì ngày bớt, và chương 71 về giới hạn của cái biết.
博者不知 (bác giả bất tri). Vế đảo của câu trên, Vương Bật không chú riêng.
聖人不積 (thánh nhân bất tích). 積 (tích) là chất chứa, tích trữ. Vương Bật chú: «無私自有,唯善是與,任物而已» (vô tư tự hữu, duy thiện thị dữ, nhậm vật nhi dĩ), không có riêng tư mà tự nhiên có, chỉ cùng với điều lành, để mặc vật theo lẽ của nó mà thôi.
既以為人己愈有 (ký dĩ vị nhân kỷ dũ hữu). 既 (ký) là đã, hết; 為 (vị) là vì, làm cho; 己 (kỷ) là mình; 愈 (dũ) là càng. Vương Bật chú: «物所尊也» (vật sở tôn dã), được vật tôn kính.
既以與人己愈多 (ký dĩ dữ nhân kỷ dũ đa). 與 (dữ) là cho. Vương Bật chú: «物所歸也» (vật sở quy dã), được vật quy về. Theo hai lời chú này, cái "càng có", "càng nhiều" là sự tôn kính và quy phục của muôn vật.
天之道,利而不害 (thiên chi đạo, lợi nhi bất hại). Vương Bật chú: «動常生成之也» (động thường sinh thành chi dã), hễ động là làm cho vật sinh thành.
聖人之道,為而不爭 (thánh nhân chi đạo, vi nhi bất tranh). Chữ 為 (vi) ở đây là làm, khác với 為 (vị) ở câu trên. Vương Bật chú: «順天之利不相傷也» (thuận thiên chi lợi bất tương thương dã), thuận theo cái lợi của trời mà không làm tổn hại nhau.
Lời bàn
Chương 1 mở đầu bằng 道可道,非常道 (đạo khả đạo, phi thường đạo), đạo nói ra được thì không phải đạo thường. Chương 81 ở cuối bản truyền thế lại nói lời đẹp thì không đáng tin. Hai đầu sách cùng nhắc người đọc chớ lẫn lời với điều lời muốn chỉ. Chương 56 cũng có câu 知者不言,言者不知 (tri giả bất ngôn, ngôn giả bất tri), người biết không nói, người nói không biết. Lối văn của chính bộ sách, ngắn, mộc, nhiều chỗ bỏ lửng, có thể hiểu như một cách giữ cho lời khỏi thành 美言 (mỹ ngôn).
Người biên định thứ tự 81 chương đặt chương này ở cuối là có lý, vì nó gom lại mấy đề tài lớn của sách: lời và im lặng, biết và không biết, có và cho, làm và không tranh. Bản lụa xếp khác, và việc ấy nhắc rằng "chương cuối" là một vị trí do người đời sau chọn, không phải do bản văn gốc định.
Câu 既以與人己愈多 (ký dĩ dữ nhân kỷ dũ đa) trả lời câu hỏi của chương 77 về người có thừa mà đem dâng thiên hạ. Ý ấy cũng gần chương 7: thánh nhân để thân mình ra sau mà thân lại ở trước, coi thân như ngoài mà thân lại còn, 非以其無私邪?故能成其私 (phi dĩ kỳ vô tư da? Cố năng thành kỳ tư), chẳng phải vì không có riêng tư mà thành được cái riêng của mình sao. Lời chú 無私自有 (vô tư tự hữu) của Vương Bật ở chương 81 gần như nhắc lại câu ấy.
Chữ cuối của bản truyền thế là 爭 (tranh), chữ đã xuất hiện ở các chương 3, 8, 22, 66, 68 và 73. Câu 為而不爭 (vi nhi bất tranh) gộp hai ý thường đi riêng trong sách, có làm và không tranh, và đặt chúng vào đạo của thánh nhân, ngang hàng với đạo của trời ở vế trước.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 80
- Bài sau: Lời bạt
- Dẫn nhập