Chương 67 là một trong số ít chương mà chữ ngã (ta) chỉ người nói như một con người cụ thể. Chương mở bằng lời người đời nhận xét về Đạo của Lão Tử, rồi kể ra ba điều ông gọi là tam bảo. Ba điều ấy sẽ được nhắc lại ở chương 69, và chương 68 có thể đọc như sự vận dụng chúng vào việc binh.
Nguyên văn
天下皆謂我道大,似不肖。夫唯大,故似不肖。若肖,久矣其細也夫! 我有三寶,持而保之。一曰慈,二曰儉,三曰不敢為天下先。 慈故能勇, 儉故能廣, 不敢為天下先,故能成器長。 今舍慈且勇, 舍儉且廣,舍後且先,死矣! 夫慈以戰則勝, 以守則固。天將救之,以慈衛之。
Phiên âm
Thiên hạ giai vị ngã đạo đại, tự bất tiếu. Phù duy đại, cố tự bất tiếu. Nhược tiếu, cửu hĩ kỳ tế dã phù! Ngã hữu tam bảo, trì nhi bảo chi. Nhất viết từ, nhị viết kiệm, tam viết bất cảm vi thiên hạ tiên. Từ cố năng dũng, kiệm cố năng quảng, bất cảm vi thiên hạ tiên, cố năng thành khí trưởng. Kim xả từ thả dũng, xả kiệm thả quảng, xả hậu thả tiên, tử hĩ! Phù từ dĩ chiến tắc thắng, dĩ thủ tắc cố. Thiên tương cứu chi, dĩ từ vệ chi.
Dịch nghĩa
Thiên hạ đều nói Đạo của ta lớn, mà dường như chẳng giống cái gì. Chính vì lớn nên mới như chẳng giống cái gì. Nếu giống một cái gì, thì nó đã nhỏ từ lâu rồi.
Ta có ba điều báu, giữ lấy mà gìn giữ. Một là từ, hai là kiệm, ba là không dám đứng trước thiên hạ.
Có lòng từ nên dũng được; biết kiệm nên rộng được; không dám đứng trước thiên hạ nên làm được bậc đứng đầu muôn vật.
Nay bỏ lòng từ mà lấy cái dũng, bỏ sự kiệm mà lấy cái rộng, bỏ chỗ đứng sau mà lấy chỗ đứng trước, thì chết thôi.
Lòng từ, đem ra đánh thì thắng, đem ra giữ thì vững. Trời muốn cứu ai thì lấy lòng từ mà che chở người ấy.
Chú thích
天下皆謂我道大,似不肖 (thiên hạ giai vị ngã đạo đại, tự bất tiếu). Tiếu (肖) là giống; bất tiếu (不肖) là không giống. Người xưa cũng dùng chữ bất tiếu cho người con không giống cha, rồi rộng ra là kẻ kém cỏi; ở đây chữ dùng theo nghĩa gốc. Đạo lớn nên không giống một vật cụ thể nào, không có hình để chỉ ra.
若肖,久矣其細也夫 (nhược tiếu, cửu hĩ kỳ tế dã phù). Câu đảo trật tự. Vương Bật chú: «久矣其細,猶曰其細久矣。肖,則失其所以為大矣» (cửu hĩ kỳ tế, do viết kỳ tế cửu hĩ. Tiếu, tắc thất kỳ sở dĩ vi đại hĩ), cửu hĩ kỳ tế cũng như nói nó nhỏ đã lâu rồi; giống một cái gì thì đã mất cái làm nên sự lớn. Vật có hình xác định thì bị hình ấy giới hạn. Chương 41 nói đại tượng vô hình (大象無形), tượng lớn thì không có hình. Chữ phù (夫) ở cuối câu là trợ từ cảm thán.
我有三寶,持而保之 (ngã hữu tam bảo, trì nhi bảo chi). Tam bảo ở đây là ba điều báu của Lão Tử, không liên quan đến Tam bảo Phật, Pháp, Tăng của Phật giáo, vốn là khái niệm vào Trung Hoa muộn hơn nhiều.
一曰慈,二曰儉,三曰不敢為天下先 (nhất viết từ, nhị viết kiệm, tam viết bất cảm vi thiên hạ tiên). Từ (慈) là lòng thương, vốn chỉ lòng cha mẹ đối với con. Kiệm (儉) là dè sẻn, không phung phí, cả của cải lẫn sức lực; chương 59 nói trị nhân sự thiên mạc nhược sắc (治人事天莫若嗇), chữ sắc ấy gần nghĩa với kiệm. Bất cảm vi thiên hạ tiên là không tranh phần đầu, không giành chỗ trước.
慈故能勇 (từ cố năng dũng). Vương Bật: «夫慈,以陳則勝,以守則固,故能勇也» (phù từ, dĩ trận tắc thắng, dĩ thủ tắc cố, cố năng dũng dã), lòng từ đem bày trận thì thắng, đem giữ thì vững, nên dũng được. Chữ trận (陳) ở đây dùng như trận (陣). Lời chú này lặp gần nguyên câu kinh ở cuối chương, cho thấy Vương Bật đọc câu đầu và câu cuối như nói cùng một việc.
儉故能廣 (kiệm cố năng quảng). Vương Bật: «節儉愛費,天下不匱,故能廣也» (tiết kiệm ái phí, thiên hạ bất quỹ, cố năng quảng dã), tiết kiệm, tiếc sự hao phí, thì thiên hạ không thiếu thốn, nên rộng ra được.
不敢為天下先,故能成器長 (bất cảm vi thiên hạ tiên, cố năng thành khí trưởng). Khí (器) là đồ dùng, rộng ra là muôn vật đã thành hình; khí trưởng (器長) là người đứng đầu muôn vật. Vương Bật: «唯後外其身,為物所歸,然後乃能立成器為天下利,為物之長也» (duy hậu ngoại kỳ thân, vi vật sở quy, nhiên hậu nãi năng lập thành khí vi thiên hạ lợi, vi vật chi trưởng dã), chỉ có để thân ra sau, đặt thân ra ngoài, được muôn vật quy về, rồi mới dựng nên được việc lợi cho thiên hạ, làm đầu muôn vật. Hai chữ hậu và ngoại trong lời chú lấy từ chương 7: hậu kỳ thân nhi thân tiên, ngoại kỳ thân nhi thân tồn (後其身而身先,外其身而身存). Chương 28 cũng nối chữ khí với chữ trưởng: phác tán tắc vi khí, thánh nhân dụng chi tắc vi quan trưởng (樸散則為器,聖人用之則為官長).
今舍慈且勇 (kim xả từ thả dũng). Xả (舍) là bỏ. Vương Bật: «且,猶取也» (thả, do thủ dã), thả ở đây như thủ, là lấy. Ba vế đều là bỏ gốc mà lấy ngọn, và kết bằng hai chữ tử hĩ (死矣).
夫慈以戰則勝,以守則固 (phù từ dĩ chiến tắc thắng, dĩ thủ tắc cố). Vương Bật: «相慜而不避於難,故勝也» (tương mẫn nhi bất tị ư nạn, cố thắng dã), thương xót nhau mà không tránh hiểm nạn, nên thắng. Chữ mẫn (慜) cùng nghĩa với mẫn (愍) là thương xót.
天將救之,以慈衛之 (thiên tương cứu chi, dĩ từ vệ chi). Câu kết đặt lòng từ vào chỗ của sự che chở từ trời.
Thiên Giải Lão trong sách Hàn Phi Tử đã giảng các câu từ cố năng dũng, kiệm cố năng quảng của chương này, cho thấy ít nhất từ cuối thời Chiến Quốc ba điều báu đã được đọc như một khối.
Lời bàn
Chương gồm hai phần mà mối liên hệ không hiện ngay trên mặt chữ. Phần đầu nói Đạo lớn nên không giống vật gì; phần sau kể ba điều báu. Đặt cạnh nhau thì thấy ba điều ấy đều là những đức khó nhìn ra, khó được khen. Lòng từ không phô trương, sự kiệm không hào nhoáng, chỗ đứng sau không nổi bật. Một Đạo dựa trên chúng tất nhiên trông như chẳng giống hình thù gì, và lời của thiên hạ ở đầu chương vừa là lời khen vừa là lời chê.
Cấu trúc phần sau rất đều: mỗi điều báu sinh ra một năng lực. Từ thì dũng, kiệm thì rộng, lùi sau thì đứng đầu. Lão Tử không bác bỏ dũng, rộng hay địa vị đứng đầu; ông chỉ ra gốc của chúng, và nói rằng ai cắt gốc mà giữ ngọn thì chết. Chương 76 có câu kiên cường giả tử chi đồ (堅強者死之徒), cái cứng mạnh thuộc về phía cái chết; hai chữ tử hĩ ở đây cùng một hướng.
Lòng từ được nhắc tới lần thứ hai ở cuối chương, lần này gắn với chiến và thủ. Lời chú của Vương Bật cho một lý do cụ thể: người trong một đội quân thương nhau thì không bỏ nhau giữa hiểm nạn. Từ đây chương 68 bàn về người làm tướng, và chương 69, theo lời chú của Vương Bật, gọi đích danh ba điều báu này là ngô bảo (吾寶) khi nói về mối họa khinh địch.
Lời chú ở câu thành khí trưởng là chỗ Vương Bật nối chương này với các chương trước rõ nhất. Hai chữ hậu và ngoại lấy từ chương 7, chữ khí và trưởng gặp lại ở chương 28. Theo cách đọc ấy, điều báu thứ ba gom lại ý của nhiều chương về việc để thân ra sau mà thân lại ở trước.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 66
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 68
- Dẫn nhập