Chương 68 nằm giữa ba chương 67 đến 69, nhóm chương bàn chuyện binh. Chương rất ngắn: bốn câu song song về người giỏi trong nghề binh, rồi ba câu thị vị (是謂) gọi tên cái đức chung của họ. Chữ bất tranh, vừa xuất hiện ở cuối chương 66, ở đây được gọi thành tên là bất tranh chi đức.
Nguyên văn
善為士者不武, 善戰者不怒, 善勝敵者不與, 善用人者為之下,是謂不爭之德,是謂用人之力, 是謂配天古之極。
Phiên âm
Thiện vi sĩ giả bất vũ, thiện chiến giả bất nộ, thiện thắng địch giả bất dữ, thiện dụng nhân giả vi chi hạ, thị vị bất tranh chi đức, thị vị dụng nhân chi lực, thị vị phối thiên cổ chi cực.
Dịch nghĩa
Người giỏi làm tướng thì không hung hăng; người giỏi đánh trận thì không giận; người giỏi thắng địch thì không giao tranh với địch; người giỏi dùng người thì đặt mình dưới người.
Thế gọi là đức không tranh, thế gọi là dùng được sức người, thế gọi là sánh với trời, là chỗ cùng tột từ xưa.
Chú thích
善為士者不武 (thiện vi sĩ giả bất vũ). Chữ sĩ (士) ở đây thuộc ngôn ngữ nhà binh. Vương Bật chú: «士,卒之帥也» (sĩ, tốt chi suất dã), sĩ là người cầm đầu quân lính. Chữ vũ (武) ông giải: «武,尚先陵人也» (vũ, thượng tiên lăng nhân dã), vũ là chuộng ra tay trước để lấn người. Theo lời chú này, bất vũ là không ỷ sức mà lấn trước; người làm tướng vẫn đánh khi phải đánh, nhưng không tìm cách đè người. Chương 15 dùng một cụm gần như y hệt, cổ chi thiện vi sĩ giả (古之善為士者), nhưng ở đó chữ sĩ thường được hiểu là kẻ sĩ theo Đạo; hai chương dùng cùng một cách nói cho hai loại người.
善戰者不怒 (thiện chiến giả bất nộ). Vương Bật: «後而不先,應而不唱,故不在怒» (hậu nhi bất tiên, ứng nhi bất xướng, cố bất tại nộ), đi sau mà không đi trước, đáp lại mà không khởi xướng, nên không ở trong cơn giận. Lời chú dùng chữ ứng và chữ hậu, cho thấy Vương Bật đọc câu này cùng chiều với câu bất cảm vi chủ nhi vi khách (不敢為主而為客) ở chương 69. Sách Tôn Tử, thiên Hỏa Công, cũng có câu: «主不可以怒而興師,將不可以慍而致戰» (chủ bất khả dĩ nộ nhi hưng sư, tướng bất khả dĩ uấn nhi trí chiến), vua không được vì giận mà dấy quân, tướng không được vì tức mà gây chiến. Tôn Tử nói từ chỗ lợi hại của việc binh; lời chú của Vương Bật đặt cái không giận vào chỗ không khởi xướng.
善勝敵者不與 (thiện thắng địch giả bất dữ). Chữ dữ (與) ở đây có nhiều cách hiểu. Vương Bật chú ngắn: «不與爭也» (bất dữ tranh dã), không cùng tranh với địch. Có người hiểu dữ là giáp mặt giao chiến, có người hiểu là đối địch theo lối địch muốn. Điểm chung của các cách hiểu là người thắng giỏi nhất không lao vào cuộc đọ sức trực diện.
善用人者為之下 (thiện dụng nhân giả vi chi hạ). Vương Bật: «用人而不為之下,則力不為用也» (dụng nhân nhi bất vi chi hạ, tắc lực bất vi dụng dã), dùng người mà không đặt mình dưới họ thì sức của họ không được đem ra dùng. Câu này nối thẳng với chương 66, nơi người muốn ở trên dân phải lấy lời mà hạ mình dưới dân.
是謂不爭之德,是謂用人之力 (thị vị bất tranh chi đức, thị vị dụng nhân chi lực). Hai câu tổng kết. Bất tranh chi đức (不爭之德) gom ba câu đầu: không hung hăng, không giận, không đọ sức. Dụng nhân chi lực (用人之力) gom câu thứ tư: sức của người lãnh đạo là sức của những người tự nguyện theo mình.
是謂配天古之極 (thị vị phối thiên cổ chi cực). Phối thiên (配天) là sánh với trời, hợp với trời; cực (極) là chỗ cùng tột. Cách ngắt câu ở đây còn bàn cãi. Có người đọc phối thiên, cổ chi cực thành hai ý: sánh với trời, là chỗ cùng tột từ xưa. Có người cho chữ cổ (古) là chữ thừa, chỉ đọc phối thiên chi cực. Cũng có người đọc phối thiên cổ, hợp với trời xưa. Vương Bật không chú câu này nên không giúp phân định. Dù ngắt cách nào, ý chung vẫn là đức không tranh hợp với đạo trời.
Lời bàn
Bốn câu đầu đi theo một thứ tự có chủ ý. Câu đầu nói về tính cách người tướng, câu hai nói trạng thái của họ trong trận, câu ba nói cách đối với địch, câu bốn nói cách đối với người của mình. Ở mỗi tầng, cái giỏi nằm ở chỗ bớt đi một điều mà người thường cho là cần trong việc binh: bớt sự hung hăng, bớt cơn giận, bớt cuộc đọ sức, bớt địa vị của bản thân.
Lời chú của Vương Bật cho câu thứ hai là chỗ then chốt để thấy mạch chung của ba chương. Hậu nhi bất tiên, ứng nhi bất xướng: người không khởi xướng thì không có lý do để giận, và cũng không có lý do để lấn. Chương 67 nói điều báu thứ ba là bất cảm vi thiên hạ tiên; chương 69 dẫn lời nhà binh bất cảm vi chủ nhi vi khách. Chương 68 nằm giữa, đem chữ tiên và chữ hậu vào từng việc cụ thể của người cầm quân.
Đặt cạnh binh thư thì thấy chỗ gặp và chỗ khác. Tôn Tử cũng răn tướng không được vì giận mà đánh, và cũng coi trọng việc thắng mà không phải giao chiến. Nhưng binh thư lấy thắng làm đích, còn chương 68 gọi tên cái đích của mình là một đức, bất tranh chi đức, và đẩy nó lên tới phối thiên. Việc binh ở đây là một trường hợp để nói về đức ấy.
Chữ phối thiên nối chương này với các chương bàn về đạo trời. Chương 73 nói thiên chi đạo, bất tranh nhi thiện thắng (天之道,不爭而善勝), đạo trời không tranh mà khéo thắng; chương 81 kết sách bằng câu thánh nhân chi đạo, vi nhi bất tranh (聖人之道,為而不爭). Đức của người cầm quân ở chương 68 vì vậy cùng một loại với đức của trời và của thánh nhân trong các chương ấy.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 67
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 69
- Dẫn nhập