Chương 66 lấy lại hình ảnh vùng hạ lưu của chương 61, mở rộng thành sông biển, và chuyển từ quan hệ giữa các nước sang quan hệ giữa người cầm quyền với dân. Chương ngắn, chỉ một mạch lập luận, đi từ một quan sát về nước đến kết luận về chữ bất tranh.
Nguyên văn
江海所以能為百谷王者,以其善下之,故能為百谷王。是以欲上民,必以言下之。欲先民,必以身後之。是以聖人處上而民不重,處前而民不害。是以天下樂推而不厭,以其不爭,故天下莫能與之爭。
Phiên âm
Giang hải sở dĩ năng vi bách cốc vương giả, dĩ kỳ thiện hạ chi, cố năng vi bách cốc vương. Thị dĩ dục thượng dân, tất dĩ ngôn hạ chi. Dục tiên dân, tất dĩ thân hậu chi. Thị dĩ thánh nhân xử thượng nhi dân bất trọng, xử tiền nhi dân bất hại. Thị dĩ thiên hạ lạc thôi nhi bất yếm, dĩ kỳ bất tranh, cố thiên hạ mạc năng dữ chi tranh.
Dịch nghĩa
Sông biển sở dĩ làm vua được trăm khe suối là vì khéo ở thấp hơn chúng, cho nên làm vua được trăm khe suối.
Vì thế muốn ở trên dân thì lời nói phải hạ mình dưới dân; muốn đứng trước dân thì thân phải lùi sau dân.
Vì thế thánh nhân ở trên mà dân không thấy nặng, ở trước mà dân không thấy hại. Vì thế thiên hạ vui lòng đẩy lên mà không chán. Vì người không tranh, nên thiên hạ không ai tranh được với người.
Chú thích
Bản chú Vương Bật hiện truyền không có lời chú cho chương này. Phần giải dưới đây dựa vào chữ nghĩa, vào lời chú của Vương Bật ở những chương có cùng hình ảnh, và vào sự đối chiếu với các chương khác.
江海所以能為百谷王者 (giang hải sở dĩ năng vi bách cốc vương giả). Cốc (谷) là khe nước chảy giữa hai sườn núi; bách cốc (百谷) là trăm khe, tức mọi dòng nước nhỏ. Chữ vương (王) ở đây nên hiểu theo nghĩa gốc. Sách Thuyết Văn Giải Tự định nghĩa: «王,天下所歸往也» (vương, thiên hạ sở quy vãng dã), vương là chỗ thiên hạ quy về. Sông biển làm vua trăm khe theo nghĩa ấy: mọi dòng đều đổ về đó. Ở chương 61, Vương Bật đã chú: «江海居大而處下,則百川流之» (giang hải cư đại nhi xử hạ, tắc bách xuyên lưu chi), sông biển ở cảnh lớn mà chịu ở chỗ thấp thì trăm sông chảy về. Chương 32 cũng có hình ảnh này: thí đạo chi tại thiên hạ, do xuyên cốc chi ư giang hải (譬道之在天下,猶川谷之於江海), Đạo ở trong thiên hạ ví như khe suối đối với sông biển.
以其善下之,故能為百谷王 (dĩ kỳ thiện hạ chi, cố năng vi bách cốc vương). Thiện hạ (善下) là khéo ở dưới. Chữ thiện cho thấy sông biển ở thấp như một sở trường, một cách xử thế. Chương 8 khen nước xử chúng nhân chi sở ố (處眾人之所惡), ở chỗ mọi người ghét, nên gần với Đạo.
是以欲上民,必以言下之 (thị dĩ dục thượng dân, tất dĩ ngôn hạ chi). Thượng dân (上民) là ở trên dân; dĩ ngôn hạ chi (以言下之) là dùng lời nói mà đặt mình xuống dưới. Chương 39 nói hầu vương tự vị cô, quả, bất cốc (侯王自謂孤寡不穀), vua chư hầu tự xưng là kẻ cô độc, kẻ ít đức, kẻ không tốt; chương 42 nhắc lại rằng vương công lấy những chữ ấy làm tiếng tự xưng. Lối tự xưng ấy là một cách lấy lời mà hạ mình đã thành lệ.
欲先民,必以身後之 (dục tiên dân, tất dĩ thân hậu chi). Tiên dân (先民) là đứng trước dân, dẫn dắt dân; dĩ thân hậu chi (以身後之) là để thân mình lùi sau dân. Chương 7 có câu hậu kỳ thân nhi thân tiên (後其身而身先), để thân ra sau mà thân lại ở trước. Ngôn và thân đi thành một cặp: một bên là lời, một bên là việc và quyền lợi của bản thân.
是以聖人處上而民不重,處前而民不害 (thị dĩ thánh nhân xử thượng nhi dân bất trọng, xử tiền nhi dân bất hại). Trọng (重) là nặng, như gánh đè trên vai; hại (害) là thấy bị tổn hại, bị chắn lối. Chương 17 xếp bậc trị nước cao nhất là thái thượng, hạ tri hữu chi (太上,下知有之), bậc trên hết thì kẻ dưới chỉ biết là có. Dân bất trọng ở chương này là cùng một trạng thái nhìn từ phía dân.
是以天下樂推而不厭 (thị dĩ thiên hạ lạc thôi nhi bất yếm). Lạc (樂) đọc là lạc, nghĩa là vui lòng; thôi (推) là đẩy, tôn lên; yếm (厭) là chán, ghét. Vị trí ở trên đến từ sự đẩy lên của người dưới.
以其不爭,故天下莫能與之爭 (dĩ kỳ bất tranh, cố thiên hạ mạc năng dữ chi tranh). Câu này gần như lặp lại chương 22: phù duy bất tranh, cố thiên hạ mạc năng dữ chi tranh (夫唯不爭,故天下莫能與之爭). Người không đứng vào cuộc tranh thì không ai có chỗ để tranh với mình.
Về văn bản: chương này có mặt trong nhóm Giáp của thẻ tre Quách Điếm, ở gần đầu nhóm, cho thấy ý ở dưới để được ở trên thuộc những lớp văn bản sớm của sách.
Lời bàn
Chương 61 và chương 66 dùng chung một hình ảnh nhưng đặt vào hai quan hệ khác nhau. Ở chương 61, nước lớn hạ mình trước nước nhỏ; ở chương 66, người ở trên hạ mình trước dân. Vì Vương Bật không chú chương này, lời chú của ông ở chương 61 là chỗ dựa gần nhất để đọc nó, và lời chú ấy nói rõ lý do của sự quy về: ở chỗ lớn mà chịu ở chỗ thấp.
Chương phân biệt hai mặt của sự khiêm hạ là lời và thân. Muốn ở trên thì lời phải hạ; muốn đứng trước thì thân phải lùi. Hai việc không thay cho nhau được. Lối tự xưng cô, quả, bất cốc của vua chư hầu cho thấy phần lời đã thành lễ chế từ sớm; phần thân thì không có lễ chế nào bảo đảm, nên Lão Tử phải nói riêng ra.
Thước đo mà chương nêu lên đặt ở phía người dưới. Người ở trên được nhận biết qua chỗ dân không thấy nặng, không thấy hại. Thước đo ấy khớp với chương 17, nơi bậc trị nước cao nhất chỉ được dân biết là có, và với chương 60, nơi trị nước lớn được ví như nấu cá nhỏ, không được khuấy động.
Có người đọc chương này như một thuật lãnh đạo, vì câu văn dựng theo khuôn muốn điều này thì phải làm điều kia. Văn bản không cấm cách đọc ấy. Nhưng câu kết đặt toàn bộ lập luận vào chữ bất tranh, và chữ này còn trở lại ở chương 68 với tên gọi bất tranh chi đức, rồi ở câu cuối sách, chương 81: thánh nhân chi đạo, vi nhi bất tranh (聖人之道,為而不爭).
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 65
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 67
- Dẫn nhập