Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 65: Cổ chi thiện vi đạo giả

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Câu mở đầu chương 65 nói người xưa khéo theo Đạo không làm cho dân sáng ra mà làm cho dân ngu. Đọc tách riêng, câu ấy dễ bị coi là chủ trương ngu dân. Muốn hiểu cho đúng phải xét hai chữ minh và ngu được dùng thế nào trong toàn sách, và xét đoạn giữa của chương nhắm vào ai.

Nguyên văn

古之善為道者,非以明民,將以愚之。 民之難治,以其智多。 故以智治國,國之賊, 不以智治國,國之福。知此兩者亦稽式。常知稽式,是謂玄德。玄德深矣,遠矣, 與物反矣, 然後乃至大順。

Phiên âm

Cổ chi thiện vi đạo giả, phi dĩ minh dân, tương dĩ ngu chi. Dân chi nan trị, dĩ kỳ trí đa. Cố dĩ trí trị quốc, quốc chi tặc, bất dĩ trí trị quốc, quốc chi phúc. Tri thử lưỡng giả diệc kê thức. Thường tri kê thức, thị vị huyền đức. Huyền đức thâm hĩ, viễn hĩ, dữ vật phản hĩ, nhiên hậu nãi chí đại thuận.

Dịch nghĩa

Người xưa khéo theo Đạo, không dùng Đạo để làm cho dân sáng ra, mà dùng nó để làm cho dân ngu.

Dân khó trị là vì trí nhiều. Cho nên dùng trí mà trị nước là giặc của nước; không dùng trí mà trị nước là phúc của nước.

Biết hai điều ấy cũng là biết khuôn phép. Thường biết khuôn phép ấy, gọi là huyền đức. Huyền đức sâu thay, xa thay, cùng với vật mà trở về, rồi sau mới tới được chỗ đại thuận.

Chú thích

古之善為道者 (cổ chi thiện vi đạo giả). Vi đạo (為道) ở đây là theo Đạo, làm theo Đạo, cùng nghĩa với chữ vi đạo trong câu vi đạo nhật tổn (為道日損) ở chương 48.

非以明民,將以愚之 (phi dĩ minh dân, tương dĩ ngu chi). Hai chữ then chốt là minh (明) và ngu (愚). Vương Bật định nghĩa rõ: «明謂多見巧詐,蔽其樸也。愚謂無知守真,順自然也» (minh vị đa kiến xảo trá, tế kỳ phác dã. Ngu vị vô tri thủ chân, thuận tự nhiên dã), minh là thấy nhiều mánh khéo dối trá mà che lấp cái mộc của mình; ngu là không có cái biết mưu mẹo, giữ lấy chân thật, thuận theo tự nhiên. Theo định nghĩa ấy, minh ở đây gần với sự láu lỉnh, ngu gần với sự chất phác. Chương 20 Lão Tử tự nói ngã ngu nhân chi tâm dã tai (我愚人之心也哉), lòng ta là lòng người ngu vậy; chữ ngu trong sách thường mang nghĩa ấy.

民之難治,以其智多 (dân chi nan trị, dĩ kỳ trí đa). Trí (智) ở đây là cái khôn tính toán. Vương Bật: «多智巧詐,故難治也» (đa trí xảo trá, cố nan trị dã), nhiều mưu khôn, mánh khéo, dối trá nên khó trị. Chương 18 nói trí tuệ xuất, hữu đại ngụy (智慧出,有大偽), trí tuệ xuất hiện thì có sự giả dối lớn.

故以智治國,國之賊 (cố dĩ trí trị quốc, quốc chi tặc). Lời chú của Vương Bật ở câu này dài nhất chương. Mở đầu là câu «智,猶治也» (trí, do trị dã), trí cũng như trị, và một mệnh đề tiếp theo khá trúc trắc mà các nhà hiệu đính đọc không giống nhau. Phần sau thì rõ: dân khó trị vì nhiều trí, nên người trị phải lo «塞兌閉門» (tắc đoài bế môn), lấp chỗ thoát, đóng cửa ngõ, chữ lấy từ chương 52 và 56, để dân không có điều biết và điều muốn; nếu lại dùng thuật trí mà khuấy động dân thì «邪心既動,復以巧術防民之偽,民知其術,防隨而避之,思惟密巧,奸偽益滋» (tà tâm ký động, phục dĩ xảo thuật phòng dân chi ngụy, dân tri kỳ thuật, phòng tùy nhi tị chi, tư duy mật xảo, gian ngụy ích tư), lòng gian đã động, lại dùng thuật khéo để phòng sự dối trá của dân; dân biết thuật ấy thì theo sự phòng bị mà lẩn tránh; mưu tính càng kín khéo thì gian dối càng sinh sôi.

不以智治國,國之福 (bất dĩ trí trị quốc, quốc chi phúc). Vế đối của câu trên, không có lời chú riêng.

知此兩者亦稽式 (tri thử lưỡng giả diệc kê thức). Kê thức (稽式) là khuôn phép, phép tắc. Vương Bật đọc chữ kê là đồng: «稽,同也。今古之所同,則而不可廢» (kê, đồng dã. Kim cổ chi sở đồng, tắc nhi bất khả phế), điều xưa nay đều như nhau, là phép không thể bỏ. Có bản chép 楷式 (khải thức), nghĩa cũng là khuôn mẫu. Một số sách tiếng Việt đọc chữ 稽 (kê) trong từ này là khể; ở đây theo âm kê, ứng với nghĩa xét, sánh.

是謂玄德 (thị vị huyền đức). Huyền đức là cái đức sâu kín, không hiện ra để được khen. Chương 10 và chương 51 đều định nghĩa bằng cùng một chuỗi câu: sinh nhi bất hữu, vi nhi bất thị, trưởng nhi bất tể (生而不有,為而不恃,長而不宰).

與物反矣 (dữ vật phản hĩ). Phản (反) có hai cách hiểu: trái ngược với vật, tức ngược với thói thường; hoặc cùng vật trở về. Vương Bật chọn nghĩa sau: «反其真也» (phản kỳ chân dã), trở về cái chân thật của nó. Chương 25 nói viễn viết phản (遠曰反), chương 40 nói phản giả đạo chi động (反者道之動). Chuỗi thâm hĩ, viễn hĩ, dữ vật phản hĩ vì thế đi đúng con đường của chương 25: sâu, xa, rồi quay về.

然後乃至大順 (nhiên hậu nãi chí đại thuận). Đại thuận là chỗ mọi sự đều thuận theo tự nhiên, không còn phải cưỡng.

Lời bàn

Chương 65 thuộc số ít chương bị trích nhiều nhất để phê phán Lão Tử, và phần lớn sự phê phán chỉ dựa vào câu đầu. Định nghĩa của Vương Bật đặt hai chữ minh và ngu vào hệ từ vựng riêng của sách: minh là láu lỉnh, ngu là chất phác. Đọc theo lời chú ấy, câu mở đầu nói rằng người theo Đạo không dạy dân mánh khóe mà giữ cho dân cái mộc.

Đoạn giữa xác định ai phải bỏ trí trước. Dĩ trí trị quốc là việc của người trị, nên lời chê quốc chi tặc trước hết rơi vào người trị. Lời chú của Vương Bật mô tả một vòng xoay khá chặt: bên trên dùng thuật để phòng dân, bên dưới biết thuật thì tìm cách né; bên trên lại thêm thuật kín hơn, sự gian dối bên dưới lại sinh sôi thêm. Chương 57 có câu pháp lệnh tư chương, đạo tặc đa hữu (法令滋彰,盜賊多有), pháp lệnh càng rõ thì trộm cướp càng nhiều; chương 65 nói cùng một hiện tượng từ phía cái trí của người cầm quyền.

Cũng không nên đọc chương này quá dễ dãi theo hướng ngược lại. Chương 3 nói thường sử dân vô tri vô dục (常使民無知無欲), thường khiến dân không có điều biết và điều muốn, và lời chú của Vương Bật ở chương 65 dùng đúng chữ vô tri vô dục ấy. Lão Tử quả có chủ trương giữ dân ở trạng thái ít biết mưu, ít ham muốn. Điều phân biệt ông với thuật ngu dân là ông đòi người trị bỏ trí trước, và mục đích ông nêu ra ở cuối chương là đại thuận, chỗ mọi sự tự thuận theo tự nhiên.

Phần cuối chương nâng việc trị nước lên thành huyền đức. Biết hai điều, dùng trí là giặc và không dùng trí là phúc, thì gọi là biết kê thức; giữ được điều biết ấy thường xuyên thì gọi là huyền đức. Vương Bật đọc kê là đồng, xưa nay như nhau, nên với ông đây là một phép bất biến. Chuỗi thâm, viễn, phản ở câu cuối nối chương này với chương 25 và chương 40, chỗ Lão Tử nói về sự vận hành của chính Đạo.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
K

Kim Minh Đạo

Nhà nghiên cứu huyền học
Chưa có đánh giá
Mệnh LýNhân Tướng - Chỉ Tay LuậnKinh Dịch
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Dương Đức Thái

Dương Đức Thái

Phó chủ tịch Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)Phong thủy thực nghiệm
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.