Chương 64 nói tiếp ý của chương 63: việc lớn sinh từ việc nhỏ, nên phải lo từ khi còn nhỏ. Câu "thiên lý chi hành, thủy ư túc hạ" vốn hay được trích riêng, ở đây nằm giữa hai đoạn bàn về sự thận trọng, một ở lúc đầu và một ở lúc cuối của sự việc. Văn bản Quách Điếm cho thấy hai nửa chương có thể từng đứng riêng.
Nguyên văn
其安易持,其未兆易謀。 其脆易泮,其微易散。 為之於未有, 治之於未亂。 合抱之木,生於毫末;九層之臺,起於累土;千里之行,始於足下。為者敗之,執者失之。 是以聖人無為故無敗,無執故無失。民之從事,常於幾成而敗之。 慎終如始,則無敗事。是以聖人欲不欲,不貴難得之貨; 學不學,復眾人之所過。 以輔萬物之自然,而不敢為。
Phiên âm
Kỳ an dị trì, kỳ vị triệu dị mưu. Kỳ thúy dị phán, kỳ vi dị tán. Vi chi ư vị hữu, trị chi ư vị loạn. Hợp bão chi mộc, sinh ư hào mạt; cửu tầng chi đài, khởi ư lũy thổ; thiên lý chi hành, thủy ư túc hạ. Vi giả bại chi, chấp giả thất chi. Thị dĩ thánh nhân vô vi cố vô bại, vô chấp cố vô thất. Dân chi tòng sự, thường ư cơ thành nhi bại chi. Thận chung như thủy, tắc vô bại sự. Thị dĩ thánh nhân dục bất dục, bất quý nan đắc chi hóa; học bất học, phục chúng nhân chi sở quá. Dĩ phụ vạn vật chi tự nhiên, nhi bất cảm vi.
Dịch nghĩa
Lúc còn yên thì dễ giữ, lúc chưa có điềm thì dễ tính. Lúc còn giòn thì dễ vỡ, lúc còn nhỏ thì dễ tan. Làm khi việc chưa thành hình, trị khi chưa loạn.
Cây lớn một vòng ôm sinh từ cái mầm nhỏ như đầu sợi lông; đài chín tầng dựng lên từ đất chồng từng lớp; đi nghìn dặm bắt đầu từ dưới bàn chân. Kẻ cố làm thì hỏng, kẻ nắm giữ thì mất.
Vì thế thánh nhân không cố làm nên không hỏng, không nắm giữ nên không mất. Người ta làm việc thường hỏng ở lúc sắp thành. Cẩn thận lúc cuối như lúc đầu thì không có việc hỏng.
Vì thế thánh nhân muốn cái không ai muốn, không quý của khó được; học cái không ai học, đưa người đời trở về chỗ họ đã đi quá. Để giúp muôn vật theo tự nhiên của chúng, mà không dám làm.
Chú thích
其安易持,其未兆易謀 (kỳ an dị trì, kỳ vị triệu dị mưu). Triệu (兆) là điềm, vốn chỉ vết rạn trên mai rùa khi bói. Vương Bật: «以其安不忘危,持之不忘亡,謀之無功之勢,故曰易也» (dĩ kỳ an bất vong nguy, trì chi bất vong vong, mưu chi vô công chi thế, cố viết dị dã), vì lúc yên không quên nguy, lúc giữ không quên mất, tính việc khi nó chưa thành thế, nên gọi là dễ.
其脆易泮,其微易散 (kỳ thúy dị phán, kỳ vi dị tán). Phán (泮) là tan rã, như băng tan. Vương Bật gom bốn vế lại: «此四者,皆說慎終也» (thử tứ giả, giai thuyết thận chung dã), bốn điều này đều nói về sự cẩn thận với kết cục. Ông giải thêm: «無而弗持則生有焉,微而不散則生大焉» (vô nhi phất trì tắc sinh hữu yên, vi nhi bất tán tắc sinh đại yên), chưa có mà không giữ thì cái có sẽ sinh ra, còn nhỏ mà không làm tan thì cái lớn sẽ sinh ra; và kết: «故慮終之患,如始之禍,則無敗事» (cố lự chung chi hoạn, như thủy chi họa, tắc vô bại sự), lo cái hoạn lúc cuối như cái họa lúc đầu thì không có việc hỏng. Bốn vế nói về lúc đầu, nhưng Vương Bật đọc chúng như lời bàn về lúc cuối, vì cái kết xấu đã nằm sẵn trong cái mầm không được trông giữ.
為之於未有,治之於未亂 (vi chi ư vị hữu, trị chi ư vị loạn). Vương Bật nối hai câu với bốn vế trước: «謂其安未兆也» (vị kỳ an vị triệu dã) cho câu đầu, «謂微脆也» (vị vi thúy dã) cho câu sau. Vị hữu là lúc yên và chưa có điềm, vị loạn là lúc còn nhỏ còn giòn.
合抱之木,生於毫末 (hợp bão chi mộc, sinh ư hào mạt). Hào mạt (毫末) là đầu ngọn sợi lông; lũy thổ (累土) là đất chồng từng lớp. Ba hình ảnh đi từ vật tự mọc là cây, đến vật người dựng là đài, đến việc người đi là đường nghìn dặm.
為者敗之,執者失之 (vi giả bại chi, chấp giả thất chi). Câu này có nguyên văn ở chương 29. Vương Bật giải: «當以慎終除微,慎微除亂,而以施為治之,形名執之,反生事原,巧辟滋作,故敗失也» (đương dĩ thận chung trừ vi, thận vi trừ loạn, nhi dĩ thi vi trị chi, hình danh chấp chi, phản sinh sự nguyên, xảo tịch tư tác, cố bại thất dã), lẽ ra phải lấy sự cẩn thận với kết cục mà trừ cái nhỏ, lấy sự cẩn thận với cái nhỏ mà trừ loạn; nay lại dùng việc ban bố mà trị, dùng hình danh mà nắm, thì sinh ra gốc của sự việc, mưu khéo và điều gian tà nảy nở, nên hỏng và mất.
民之從事,常於幾成而敗之 (dân chi tòng sự, thường ư cơ thành nhi bại chi). Cơ (幾) là gần, sắp. Vương Bật chỉ chú ba chữ: «不慎終也» (bất thận chung dã), vì không cẩn thận lúc cuối. Câu thận chung như thủy (慎終如始) đi ngay sau là phương thuốc cho chứng ấy.
聖人欲不欲,不貴難得之貨 (thánh nhân dục bất dục, bất quý nan đắc chi hóa). Chương 3 đã nói bất quý nan đắc chi hóa, sử dân bất vi đạo (不貴難得之貨,使民不為盜). Vương Bật: «好欲雖微,爭尚為之,興難得之貨雖細,貪盜為之起也» (hiếu dục tuy vi, tranh thượng vi chi, hưng nan đắc chi hóa tuy tế, tham đạo vi chi khởi dã). Theo lối đối của câu, chữ hưng (興) nên thuộc về vế trước, và lời chú đọc ra là: lòng ham dù nhỏ, sự tranh giành vì nó mà nổi lên; của khó được dù là chuyện nhỏ, tham và trộm vì nó mà sinh ra.
學不學,復眾人之所過 (học bất học, phục chúng nhân chi sở quá). Phục (復) là đưa trở về. Sở quá (所過) có thể hiểu là chỗ người đời đi quá đà, cũng có thể là chỗ họ đi ngang qua mà bỏ sót. Vương Bật: «不學而能者,自然也,喻於不學者,過也。故學不學,以復眾人之過» (bất học nhi năng giả, tự nhiên dã, dụ ư bất học giả, quá dã. Cố học bất học, dĩ phục chúng nhân chi quá), không học mà làm được là tự nhiên; vì thế học cái không học để đưa lỗi của người đời trở về. Chữ dụ (喻) trong lời chú khó đọc cho thông; có người ngờ đó là chữ du (踰), vượt qua, nhưng đây chỉ là phỏng đoán.
以輔萬物之自然,而不敢為 (dĩ phụ vạn vật chi tự nhiên, nhi bất cảm vi). Phụ (輔) là giúp, đỡ từ bên cạnh. Thánh nhân giúp vật đi theo tính của nó mà không làm thay.
Về văn bản: theo các bản chỉnh lý thẻ tre Quách Điếm, nửa đầu chương (đến câu thủy ư túc hạ) và nửa sau (từ vi giả bại chi) không nằm liền nhau, và nửa sau xuất hiện hai lần ở hai nhóm thẻ khác nhau, chữ nghĩa có chỗ sai biệt.
Lời bàn
Chương có hai tâm điểm. Nửa đầu nói về lúc chưa có gì: lo trước khi có điềm, xử lý khi còn giòn yếu. Nửa sau nói về lúc gần xong: người ta hay hỏng ở chỗ sắp thành. Văn bản Quách Điếm cho thấy hai nửa này có thể đã lưu hành riêng. Vương Bật thì đọc cả chương theo một chữ thận chung, và nhờ thế hai nửa nối lại với nhau: lo lúc đầu chính là lo cho lúc cuối.
Ba hình ảnh cây, đài và đường đi được người đời sau trích nhiều nhất, thường để khuyên bắt tay vào việc. Trong văn mạch, chúng làm chứng cho câu vi chi ư vị hữu: cái lớn nào cũng có lúc còn bé như đầu sợi lông, và đó là lúc dễ can thiệp nhất. Chương 63 nói đồ nan ư kỳ dị, chương này đưa ra ba ví dụ cụ thể cho câu ấy.
Câu vi giả bại chi, chấp giả thất chi dễ bị hiểu thành hễ làm là hỏng. Lời chú của Vương Bật chỉ rõ cái bị phê phán: dùng việc ban bố mà trị, dùng hình danh mà nắm. Câu cuối chương cũng xác định thánh nhân có việc để làm, là phụ vạn vật chi tự nhiên. Việc phụ ấy vẫn là làm, có điều làm theo tính sẵn có của vật, và chữ bất cảm vi ở cuối câu giới hạn nó lại.
Hai vế dục bất dục, học bất học dựng trên cùng một lối nói với vi vô vi ở chương 63. Chương 20 mở bằng tuyệt học vô ưu (絕學無憂), chương 48 nói vi học nhật ích, vi đạo nhật tổn (為學日益,為道日損). Đặt cạnh hai chương ấy, học bất học được hiểu là học cái mà người đời không coi là đáng học, tức trở về tự nhiên, và nhờ vậy kéo người đời về khỏi chỗ họ đã đi quá.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 63
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 65
- Dẫn nhập