Chương 63 mở bằng ba vế ngắn cùng một khuôn, sau đó chuyển sang cách xử lý việc khó và việc lớn. Giữa hai phần có câu "báo oán dĩ đức", câu được biết đến nhiều nhất của chương và cũng là chỗ văn bản có nhiều vấn đề nhất. Ý chương được chương 64 nói tiếp.
Nguyên văn
為無為,事無事,味無味。 大小多少,報怨以德。 圖難於其易,為大於其細;天下難事必作於易,天下大事必作於細。是以聖人終不為大,故能成其大。夫輕諾必寡信,多易必多難。是以聖人猶難之, 故終無難矣
Phiên âm
Vi vô vi, sự vô sự, vị vô vị. Đại tiểu đa thiểu, báo oán dĩ đức. Đồ nan ư kỳ dị, vi đại ư kỳ tế; thiên hạ nan sự tất tác ư dị, thiên hạ đại sự tất tác ư tế. Thị dĩ thánh nhân chung bất vi đại, cố năng thành kỳ đại. Phù khinh nặc tất quả tín, đa dị tất đa nan. Thị dĩ thánh nhân do nan chi, cố chung vô nan hĩ
Dịch nghĩa
Làm bằng lối không làm, lo việc bằng lối không bày việc, nếm cái không có vị.
Lớn hay nhỏ, nhiều hay ít, lấy đức mà đáp oán.
Tính việc khó từ chỗ nó còn dễ, làm việc lớn từ chỗ nó còn nhỏ. Việc khó trong thiên hạ ắt khởi từ chỗ dễ, việc lớn trong thiên hạ ắt khởi từ chỗ nhỏ. Vì thế thánh nhân trọn đời không làm việc lớn, nên thành được cái lớn.
Hứa dễ dãi thì ắt ít đáng tin, coi nhiều việc là dễ thì ắt gặp nhiều cái khó. Vì thế thánh nhân còn coi là khó, nên rốt cuộc không có gì khó.
Chú thích
為無為,事無事,味無味 (vi vô vi, sự vô sự, vị vô vị). Ba vế cùng một khuôn: động từ đi với chính danh từ ấy ở dạng phủ định. Vi vô vi là làm mà không gượng ép, không áp ý mình lên vật; sự vô sự là lo việc mà không sinh thêm việc; vị vô vị là nếm được cái nhạt. Chương 2 có câu xử vô vi chi sự, hành bất ngôn chi giáo (處無為之事,行不言之教), chương 35 nói lời về Đạo đạm hồ kỳ vô vị (淡乎其無味), nhạt nhẽo không có vị. Vương Bật đọc cả câu như một nguyên tắc trị nước: «以無為為居,以不言為教,以恬淡為味,治之極也» (dĩ vô vi vi cư, dĩ bất ngôn vi giáo, dĩ điềm đạm vi vị, trị chi cực dã), lấy vô vi làm chỗ ở, lấy không nói làm lời dạy, lấy điềm đạm làm vị, ấy là chỗ cùng tột của việc trị.
大小多少 (đại tiểu đa thiểu). Bốn chữ đứng trơ, không có động từ, nên cách hiểu rất khác nhau. Có người hiểu là coi nhỏ như lớn, coi ít như nhiều, tức không khinh việc nhỏ. Có người hiểu là lớn sinh từ nhỏ, nhiều sinh từ ít, và nối câu này vào đoạn sau. Có người đọc liền với vế kế tiếp: oán lớn hay nhỏ, nhiều hay ít, đều đáp bằng đức. Văn bản không đủ để quyết một cách hiểu.
報怨以德 (báo oán dĩ đức). Sách Luận Ngữ, thiên Hiến Vấn, chép: «或曰:以德報怨,何如?子曰:何以報德?以直報怨,以德報德» (hoặc viết: dĩ đức báo oán, hà như? Tử viết: hà dĩ báo đức? Dĩ trực báo oán, dĩ đức báo đức), có người hỏi lấy đức báo oán thì thế nào, Khổng Tử đáp: thế thì lấy gì báo đức, nên lấy sự ngay thẳng mà báo oán, lấy đức mà báo đức. Người hỏi có dẫn từ Lão Tử hay không thì sách không cho biết. Vương Bật hiểu chữ đức theo một hướng riêng: «小怨則不足以報,大怨則天下之所欲誅,順天下之所同者,德也» (tiểu oán tắc bất túc dĩ báo, đại oán tắc thiên hạ chi sở dục tru, thuận thiên hạ chi sở đồng giả, đức dã), oán nhỏ thì không đáng báo, oán lớn thì thiên hạ đều muốn trừng trị, thuận theo điều thiên hạ cùng đồng lòng, ấy là đức. Theo lời chú này, báo oán dĩ đức có nghĩa là không để mối hận riêng quyết định việc đáp trả; người có oán lớn vẫn bị trừng trị, nhưng do lòng chung của thiên hạ. Có nhà hiệu đính đời gần đây ngờ câu này vốn thuộc chương 79, chương mở bằng hòa đại oán, tất hữu dư oán (和大怨,必有餘怨), rồi bị chép lạc sang đây. Đó là giả thuyết, chưa có chứng cứ dứt khoát.
圖難於其易,為大於其細 (đồ nan ư kỳ dị, vi đại ư kỳ tế). Đồ (圖) là mưu tính, tế (細) là nhỏ. Hai câu tiếp theo giải thích lý do: việc khó việc lớn trong thiên hạ đều tác (作), tức khởi lên, từ chỗ dễ chỗ nhỏ.
是以聖人終不為大,故能成其大 (thị dĩ thánh nhân chung bất vi đại, cố năng thành kỳ đại). Mọi việc đến tay thánh nhân đều được xử lý lúc còn nhỏ, nên ông không bao giờ phải làm một việc lớn; cộng lại thì thành cái lớn. Chương 34 có câu gần như y hệt: dĩ kỳ chung bất tự vi đại, cố năng thành kỳ đại (以其終不自為大,故能成其大), chỉ khác ở chữ tự (自), nên ở đó ý nghiêng về việc không tự cho mình là lớn.
夫輕諾必寡信,多易必多難 (phù khinh nặc tất quả tín, đa dị tất đa nan). Phù (夫) là trợ từ mở câu, khinh nặc (輕諾) là hứa một cách nhẹ nhàng. Câu dùng việc hứa hẹn làm ví dụ cho cái hại của sự coi thường: người hứa dễ là người chưa lường hết sức nặng của lời hứa.
是以聖人猶難之,故終無難矣 (thị dĩ thánh nhân do nan chi, cố chung vô nan hĩ). Do (猶) là còn, vẫn còn. Vương Bật: «以聖人之才猶尚難於細易,況非聖人之才而欲忽於此乎» (dĩ thánh nhân chi tài do thượng nan ư tế dị, huống phi thánh nhân chi tài nhi dục hốt ư thử hồ), với tài của thánh nhân mà còn coi việc nhỏ việc dễ là khó, huống người không có tài ấy lại muốn xem nhẹ.
Về văn bản: theo các bản chỉnh lý thẻ tre Quách Điếm đã công bố, chương này ở đó ngắn hơn nhiều, chỉ có ba vế đầu rồi nối thẳng sang ý đa dị tất đa nan và câu kết. Câu báo oán dĩ đức cùng đoạn giữa về việc khó việc lớn không có mặt.
Lời bàn
Chương có ba phần khá rời nhau: ba vế về vô vi, câu về báo oán, và đoạn dài về việc khó việc lớn. Bản Quách Điếm chỉ có phần đầu và phần cuối, nên có thể đoạn giữa đã được thêm vào hoặc ghép vào trong quá trình văn bản thành hình. Dù vậy, trong bản truyền thế ba phần vẫn đọc liền được, vì cùng nói về một thái độ đối với sự việc.
Ba vế đầu, nếu đọc riêng, có thể bị hiểu như lời khuyên buông tay. Phần còn lại của chương cho thấy thánh nhân rất để tâm tới việc, chỉ là để tâm từ sớm. Cái "không làm" ở đây là không phải dùng sức lớn, vì việc đã được lo khi còn nhỏ và mềm. Vương Bật gọi đó là trị chi cực, chỗ cùng tột của việc trị. Chương 64 nói tiếp ý này bằng hình ảnh cây lớn mọc từ mầm nhỏ.
Câu báo oán dĩ đức là chỗ Lão Tử thường được đem ra đối với Khổng Tử. Lời đáp trong Luận Ngữ đặt vấn đề cân xứng: nếu oán cũng đáp bằng đức thì đức không còn gì để đáp lại đức. Vương Bật không đọc chữ đức theo nghĩa ân huệ nên tránh được chỗ va chạm ấy. Với ông, đáp oán bằng đức là đem việc riêng đặt dưới lòng chung của thiên hạ; oán nhỏ thì bỏ qua, oán lớn thì để thiên hạ xử. Theo cách đọc này, khoảng cách giữa câu kinh và chữ trực của Khổng Tử hẹp lại nhiều.
Đoạn cuối nói về sự cẩn trọng. Thánh nhân không gặp cái khó vì luôn coi việc là khó; người coi mọi thứ là dễ thì cái khó dồn tới. Lời chú của Vương Bật nhấn vào chữ hốt (忽), lơ là: người kém tài mà lại lơ là những việc thánh nhân còn thận trọng. Ở chương 64, sự cẩn trọng này được nói thành câu thận chung như thủy, giữ lúc cuối như lúc đầu.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 62
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 64
- Dẫn nhập