Chương 62 xét một câu hỏi mà các chương trước chỉ nói qua: người bất thiện có chỗ đứng trong Đạo hay không. Lão Tử trả lời bằng chữ áo, cái góc sâu nhất trong nhà, rồi đưa câu trả lời ấy vào khung cảnh lễ lập thiên tử, nơi mọi lễ vật quý của triều đình được bày ra.
Nguyên văn
道者萬物之奧。 善人之寶, 不善人之所保。 美言可以市,尊行可以加人。 人之不善,何棄之有? 故立天子,置三公, 雖有拱璧以先駟馬,不如坐進此道。 古之所以貴此道者何?不曰以求得,有罪以免邪?故為天下貴。
Phiên âm
Đạo giả vạn vật chi áo. Thiện nhân chi bảo, bất thiện nhân chi sở bảo. Mỹ ngôn khả dĩ thị, tôn hành khả dĩ gia nhân. Nhân chi bất thiện, hà khí chi hữu? Cố lập thiên tử, trí tam công, tuy hữu củng bích dĩ tiên tứ mã, bất như tọa tiến thử đạo. Cổ chi sở dĩ quý thử đạo giả hà? Bất viết dĩ cầu đắc, hữu tội dĩ miễn da? Cố vi thiên hạ quý.
Dịch nghĩa
Đạo là chỗ sâu kín che chở muôn vật, là của báu của người thiện, là chỗ nương giữ của người bất thiện.
Lời đẹp có thể đem ra chợ mà đổi, việc làm tôn quý có thể vượt lên trên người. Người ta dù bất thiện, có lẽ nào lại bỏ đi.
Cho nên khi lập thiên tử, đặt tam công, dù có ngọc bích lớn ôm cả vòng tay đưa lên trước, xe bốn ngựa theo sau, cũng không bằng ngồi yên mà dâng Đạo này.
Người xưa sở dĩ quý Đạo này là vì cớ gì? Chẳng phải vì nói rằng cầu thì được, có tội thì được miễn đó sao? Cho nên Đạo là cái quý nhất thiên hạ.
Chú thích
道者萬物之奧 (đạo giả vạn vật chi áo). Áo (奧) vốn chỉ góc tây nam trong nhà. Sách Nhĩ Nhã, thiên Thích Cung, chép: «西南隅謂之奧» (tây nam ngung vị chi áo), góc tây nam gọi là áo. Đó là chỗ kín nhất, cũng là chỗ tôn nhất của gian nhà; nghĩa sâu kín, thầm kín của chữ này phát ra từ đấy. Vương Bật chú theo một hướng khác: «奧,猶曖也。可得庇蔭之辭» (áo, do ái dã. Khả đắc tí ấm chi từ), áo như ái là che phủ, là chữ chỉ nơi có thể được che bóng. Hai nghĩa không loại nhau: chỗ sâu nhất trong nhà cũng là chỗ được che chắn kỹ nhất.
善人之寶,不善人之所保 (thiện nhân chi bảo, bất thiện nhân chi sở bảo). Hai chữ bảo (寶) và bảo (保) đồng âm mà khác nghĩa: một là của báu, một là giữ gìn. Vương Bật chú hai vế bằng hai câu ngắn: «寶以為用也» (bảo dĩ vi dụng dã), của báu là để dùng, và «保以全也» (bảo dĩ toàn dã), giữ là để được toàn. Người thiện cầm Đạo mà dùng; người bất thiện được Đạo giữ cho khỏi tan nát.
美言可以市,尊行可以加人 (mỹ ngôn khả dĩ thị, tôn hành khả dĩ gia nhân). Thị (市) là chợ, là mua bán; gia (加) là đặt lên trên, vượt hơn. Vương Bật hiểu cả hai vế đều nói về Đạo: «美言之則可以奪眾貨之賈» (mỹ ngôn chi tắc khả dĩ đoạt chúng hóa chi giá), nói đẹp về Đạo thì giá của nó át cả giá mọi món hàng; «尊行之則千里之外應之» (tôn hành chi tắc thiên lý chi ngoại ứng chi), thực hành Đạo cho tôn quý thì ngoài nghìn dặm cũng có người hưởng ứng. Chữ giá (賈) ở đây dùng như giá (價). Câu này còn một lối ngắt khác: 美言可以市尊,美行可以加人 (mỹ ngôn khả dĩ thị tôn, mỹ hành khả dĩ gia nhân), lời đẹp đổi được sự tôn trọng, việc đẹp làm người kính phục. Một số sách đời Hán khi dẫn Lão Tử đã chép theo dạng này, và nhiều nhà hiệu đính đời sau theo đó. Bản Vương Bật thì ngắt như trên, và lời chú của ông ăn khớp với lối ngắt ấy.
人之不善,何棄之有 (nhân chi bất thiện, hà khí chi hữu). Vương Bật: «不善當保道以免放» (bất thiện đương bảo đạo dĩ miễn phóng), người bất thiện nên nương giữ Đạo để khỏi bị ruồng đuổi. Chương 27 đã nói thường thiện cứu nhân, cố vô khí nhân (常善救人,故無棄人), thánh nhân thường khéo cứu người nên không có người bị bỏ; chương 49 nói thiện giả ngô thiện chi, bất thiện giả ngô diệc thiện chi (善者吾善之,不善者吾亦善之).
故立天子,置三公 (cố lập thiên tử, trí tam công). Tam công là ba chức cao nhất bên cạnh thiên tử. Vương Bật chú: «言以尊行道也» (ngôn dĩ tôn hành đạo dã), ý nói đặt ngôi tôn là để thi hành Đạo. Ở câu sau ông nói rõ hơn: «立天子、置三公,尊其位、重其人,所以為道也» (lập thiên tử, trí tam công, tôn kỳ vị, trọng kỳ nhân, sở dĩ vi đạo dã), lập thiên tử, đặt tam công, tôn ngôi của họ, trọng người của họ, là vì Đạo.
雖有拱璧以先駟馬,不如坐進此道 (tuy hữu củng bích dĩ tiên tứ mã, bất như tọa tiến thử đạo). Củng bích (拱璧) là tấm ngọc bích lớn đến phải chắp hai tay mà ôm; tứ mã (駟馬) là cỗ xe bốn ngựa. Lễ dâng có nhiều lớp, vật nhẹ mà quý đưa trước, vật nặng theo sau. Vương Bật ngắt câu hơi khác: «故雖有拱抱寶璧以先,駟馬而進之,不如坐而進此道也» (cố tuy hữu củng bão bảo bích dĩ tiên, tứ mã nhi tiến chi, bất như tọa nhi tiến thử đạo dã). Tọa tiến (坐進) là ngồi yên mà dâng, không cần nghi tiết rườm rà.
古之所以貴此道者何?不曰以求得,有罪以免邪 (cổ chi sở dĩ quý thử đạo giả hà? Bất viết dĩ cầu đắc, hữu tội dĩ miễn da). Da (邪) là trợ từ hỏi, dùng như da (耶). Vương Bật: «以求則得求,以免則得免,無所而不施» (dĩ cầu tắc đắc cầu, dĩ miễn tắc đắc miễn, vô sở nhi bất thi), lấy Đạo mà cầu thì được điều cầu, lấy Đạo mà xin miễn thì được miễn, không chỗ nào Đạo không thấm tới.
Lời bàn
Chương chia làm hai phần. Phần đầu nói Đạo đối với người, phần sau nói Đạo đối với ngôi vua. Chữ áo nối hai phần với nhau: nếu áo là chỗ tôn nhất trong nhà thì ngôi thiên tử là chỗ tôn nhất trong thiên hạ, và Lão Tử cho rằng cả hai chỗ tôn ấy đều thuộc về Đạo trước khi thuộc về người.
Câu "nhân chi bất thiện, hà khí chi hữu" đứng giữa chương. Lão Tử không xếp người thành hai hạng để thưởng hạng này, bỏ hạng kia. Lập luận của ông đi từ bản chất của Đạo: Đạo đã là chỗ nương của muôn vật thì việc gạt người bất thiện ra ngoài vừa vô ích vừa trái lẽ. Hai lời chú "bảo dĩ vi dụng" và "bảo dĩ toàn" của Vương Bật phân biệt hai quan hệ: người thiện chủ động dùng Đạo, còn người bất thiện được Đạo giữ lại, và cả hai đều ở trong Đạo.
Phần sau so Đạo với ngọc bích và xe tứ mã. Chương 3 khuyên đừng quý của khó được, chương 44 hỏi danh với thân cái nào gần hơn. Chương 62 đặt ngay nghi lễ trọng thể nhất của quyền lực bên cạnh việc ngồi yên mà dâng Đạo, và cho cái sau hơn cái trước. Theo lời chú của Vương Bật, lập thiên tử vốn là để thi hành Đạo; lễ vật dù quý mấy cũng chỉ là phần thêm vào.
Câu "hữu tội dĩ miễn" dễ bị đọc theo nghĩa xá tội của các tôn giáo đời sau. Lời chú của Vương Bật không đi theo hướng ấy. Ông chỉ nói Đạo đáp ứng mọi chỗ, người cầu thì được điều cầu, người cần miễn thì được miễn, vì Đạo "vô sở nhi bất thi". Đọc theo văn mạch, câu này nhắc lại ý đầu chương: người bất thiện quay về nương Đạo thì lỗi cũ không còn trói buộc họ.
Chữ tọa tiến cũng nên đọc cùng các chương bàn về việc không cần ra tay mà thành. Chương 47 nói bất hành nhi tri (不行而知), không đi mà biết; chương 43 nói về bất ngôn chi giáo (不言之教). Việc dâng Đạo không đòi lễ nghi hay sự chạy vạy nào, nên được diễn đạt bằng hình ảnh người ngồi yên.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 61
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 63
- Dẫn nhập