Chương 60 nói việc trị nước lớn như nấu con cá nhỏ, tức là việc bên trong một nước. Chương 61 chuyển sang quan hệ giữa các nước với nhau. Lão Tử lập luận bằng hai hình ảnh đã dùng nhiều lần trong sách: nước chảy về chỗ thấp và giống cái lấy tĩnh mà thắng giống đực.
Nguyên văn
大國者下流, 天下之交。 天下之牝, 牝常以靜勝牡,以靜為下。 故大國以下小國, 則取小國; 小國以下大國,則取大國。 故或下以取,或下而取。 大國不過欲兼畜人,小國不過欲入事人。夫兩者各得其所欲,大者宜為下。
Phiên âm
Đại quốc giả hạ lưu, thiên hạ chi giao. Thiên hạ chi tẫn, tẫn thường dĩ tĩnh thắng mẫu, dĩ tĩnh vi hạ. Cố đại quốc dĩ hạ tiểu quốc, tắc thủ tiểu quốc; tiểu quốc dĩ hạ đại quốc, tắc thủ đại quốc. Cố hoặc hạ dĩ thủ, hoặc hạ nhi thủ. Đại quốc bất quá dục kiêm súc nhân, tiểu quốc bất quá dục nhập sự nhân. Phù lưỡng giả các đắc kỳ sở dục, đại giả nghi vi hạ.
Dịch nghĩa
Nước lớn là vùng hạ lưu, là chỗ thiên hạ giao hội, là giống cái của thiên hạ. Giống cái thường lấy sự tĩnh mà thắng giống đực, lấy sự tĩnh mà ở dưới.
Cho nên nước lớn đem mình hạ xuống trước nước nhỏ thì thu được nước nhỏ; nước nhỏ đem mình hạ xuống trước nước lớn thì được nước lớn thu nhận. Vậy có bên hạ mình để thu lấy, có bên hạ mình mà được thu nhận.
Nước lớn chẳng qua muốn gồm nuôi thêm người, nước nhỏ chẳng qua muốn vào phụng sự người. Hai bên đều được điều mình muốn, thì bên lớn nên ở dưới.
Chú thích
大國者下流 (đại quốc giả hạ lưu). Hạ lưu (下流) là khúc dưới của dòng sông, chỗ đất thấp mà nước các nơi dồn về. Vương Bật chú: «江海居大而處下,則百川流之,大國居大而處下,則天下流之» (giang hải cư đại nhi xử hạ, tắc bách xuyên lưu chi, đại quốc cư đại nhi xử hạ, tắc thiên hạ lưu chi), nghĩa là sông biển ở cảnh lớn mà chịu ở chỗ thấp thì trăm sông chảy về, nước lớn ở cảnh lớn mà chịu ở chỗ thấp thì thiên hạ chảy về. Hình ảnh sông biển trong lời chú này sẽ trở thành câu mở đầu của chương 66. Ở chữ "nước", giáp bản bản lụa Mã Vương Đôi viết 邦 (bang), ất bản viết 國 (quốc); người ta thường cho rằng ất bản đổi chữ để kiêng tên Lưu Bang.
天下之交 (thiên hạ chi giao). Giao (交) là chỗ gặp nhau. Vương Bật: «天下所歸會也» (thiên hạ sở quy hội dã), là nơi thiên hạ quy về và hội tụ.
天下之牝 (thiên hạ chi tẫn). Tẫn (牝) là giống cái, mẫu (牡) là giống đực; chữ này khác với mẫu (母) là mẹ, dù tiếng Việt đọc như nhau. Chương 6 gọi cái gốc sinh hóa là huyền tẫn (玄牝), chương 28 nói tri kỳ hùng, thủ kỳ thư (知其雄,守其雌), biết phần trống mà giữ phần mái. Vương Bật chú câu này: «靜而不求,物自歸之也» (tĩnh nhi bất cầu, vật tự quy chi dã), yên lặng không cầu mà vật tự tìm về. Cách chấm câu hai dòng đầu không thống nhất. Có người đọc liền ba vế như ba lời định danh cho nước lớn: là hạ lưu, là chỗ giao hội, là giống cái của thiên hạ. Thứ tự hai vế "giao" và "tẫn" ở các bản cũng không hoàn toàn như nhau.
牝常以靜勝牡,以靜為下 (tẫn thường dĩ tĩnh thắng mẫu, dĩ tĩnh vi hạ). Vương Bật: «雄躁動貪欲,雌常以靜,故能勝雄也» (hùng táo động tham dục, thư thường dĩ tĩnh, cố năng thắng hùng dã), con trống nôn nóng, hiếu động, tham muốn, con mái thường tĩnh nên thắng được con trống. Ông lại giải vế sau: «以其靜故能為下也» (dĩ kỳ tĩnh cố năng vi hạ dã), vì tĩnh nên mới ở dưới được. Theo lời chú này, chữ dĩ (以) mang nghĩa "nhờ", "bởi": tĩnh là gốc, ở dưới là cái theo sau. Chữ thắng ở đây chỉ việc bên kia rốt cuộc phải tìm về, chứ không chỉ sự giao tranh.
故大國以下小國,則取小國 (cố đại quốc dĩ hạ tiểu quốc, tắc thủ tiểu quốc). Chữ hạ (下) dùng làm động từ, nghĩa là hạ mình trước ai. Vương Bật giải cấu trúc câu: «大國以下,猶云以大國下小國» (đại quốc dĩ hạ, do vân dĩ đại quốc hạ tiểu quốc), tức là đem cái thân nước lớn mà hạ xuống trước nước nhỏ. Kết quả, theo lời chú: «小國則附之» (tiểu quốc tắc phụ chi), nước nhỏ sẽ nương theo.
小國以下大國,則取大國 (tiểu quốc dĩ hạ đại quốc, tắc thủ đại quốc). Cùng chữ thủ (取), nhưng ở vế này phải hiểu theo nghĩa bị động: được nước lớn nhận lấy, che chở. Vương Bật: «大國納之也» (đại quốc nạp chi dã), nước lớn dung nạp.
故或下以取,或下而取 (cố hoặc hạ dĩ thủ, hoặc hạ nhi thủ). Hai vế chỉ khác nhau ở hư từ dĩ (以) và nhi (而). Phần đông các nhà chú hiểu vế trước ứng với nước lớn, hạ mình để thu lấy, vế sau ứng với nước nhỏ, hạ mình rồi được thu nhận. Sự phân biệt ấy dựa vào văn mạch nhiều hơn vào hai hư từ, vì trong cổ văn dĩ và nhi nhiều khi dùng thay cho nhau. Vương Bật không giải từng chữ, chỉ nói chung: «言唯修卑下,然後乃各得其所» (ngôn duy tu ti hạ, nhiên hậu nãi các đắc kỳ sở), chỉ có tu cái đức khiêm hạ thì mỗi bên mới được chỗ của mình.
大國不過欲兼畜人,小國不過欲入事人 (đại quốc bất quá dục kiêm súc nhân, tiểu quốc bất quá dục nhập sự nhân). Kiêm súc (兼畜) là gồm lại mà nuôi; nhập sự (入事) là vào chầu, phụng sự. Chữ bất quá (不過) cho thấy Lão Tử nói thẳng mục đích của mỗi bên mà không tô vẽ.
夫兩者各得其所欲,大者宜為下 (phù lưỡng giả các đắc kỳ sở dục, đại giả nghi vi hạ). Phù (夫) là trợ từ mở câu. Vương Bật giải vì sao chính bên lớn phải ở dưới: «小國修下自全而已,不能令天下歸之,大國修下則天下歸之» (tiểu quốc tu hạ tự toàn nhi dĩ, bất năng lệnh thiên hạ quy chi, đại quốc tu hạ tắc thiên hạ quy chi), nước nhỏ giữ đạo ở dưới thì chỉ tự giữ toàn được mình, không khiến thiên hạ quy về được; nước lớn giữ đạo ở dưới thì thiên hạ quy về.
Lời bàn
Chương này bàn chuyện bang giao bằng ngôn ngữ của lợi. Lão Tử nói rõ nước lớn muốn gồm thêm người, nước nhỏ muốn có chỗ nương, và không đòi bên nào bỏ điều mình muốn. Điều ông bàn là con đường đi tới điều muốn ấy. Với nước lớn, con đường đó đi qua sự hạ mình; dùng sức ép thì nước nhỏ chỉ phục bề ngoài.
Đặt cạnh sách Mạnh Tử thì thấy rõ chỗ riêng của chương. Thiên Lương Huệ Vương hạ chép lời Mạnh Tử đáp Tề Tuyên Vương về đạo giao lân: «惟仁者為能以大事小» (duy nhân giả vi năng dĩ đại sự tiểu), chỉ người nhân mới lấy nước lớn mà thờ nước nhỏ được, và «惟智者為能以小事大» (duy trí giả vi năng dĩ tiểu sự đại), chỉ người trí mới lấy nước nhỏ mà thờ nước lớn được. Mạnh Tử đặt hai việc ngang nhau, mỗi việc ứng với một đức. Lão Tử cũng nói cả hai chiều, nhưng câu kết dồn sức nặng về một phía: đại giả nghi vi hạ.
Lời chú của Vương Bật cho câu kết ấy một lý do rất cụ thể. Nước nhỏ hạ mình thì chỉ giữ được mình; việc ấy vốn là thế bắt buộc của kẻ yếu. Nước lớn hạ mình thì thiên hạ quy về, vì chỉ bên có sức mới thật sự chọn giữa lấn và nhường. Chương 39 nói quý dĩ tiện vi bản, cao dĩ hạ vi cơ (貴以賤為本,高以下為基), sang lấy hèn làm gốc, cao lấy thấp làm móng; chương 61 đem ý ấy vào quan hệ giữa các nước.
Hình ảnh giống cái được đặt sát chữ hạ cũng có lý do. Vương Bật đọc "dĩ tĩnh vi hạ" theo quan hệ nhân quả: có tĩnh rồi mới ở dưới được. Người nôn nóng không chịu nổi chỗ thấp, và cái nhún của họ thường chỉ là kế tạm. Chương 26 nói tĩnh vi táo quân (靜為躁君), tĩnh là chủ của cái nôn nóng; đọc hai chương cạnh nhau thì chữ tĩnh ở đây gần với sự vững vàng bên trong hơn là sự im lặng bề ngoài.
Cũng có người đọc chương này như một thuật ngoại giao, vì chữ thủ xuất hiện đến bốn lần và kết quả được nói rõ là thu được nước khác. Văn bản không loại cách đọc ấy. Vương Bật thì quy cả chương về câu "các đắc kỳ sở", mỗi bên được chỗ của mình, và chương 66 sẽ đem cùng hình ảnh sông biển ấy áp vào quan hệ giữa người cầm quyền với dân.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 60
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 62
- Dẫn nhập