Chương 60 là chương cuối của nhóm bốn chương liền nhau (57 đến 60) bàn về cách trị nước. Câu mở chương về việc nấu cá nhỏ được dẫn rất nhiều, còn phần sau, nói về quỷ thần và thánh nhân, thường ít được giảng. Lời chú Vương Bật cho phần sau khá dài và là một trong những chỗ ông bàn rõ nhất về quan hệ giữa uy quyền và Đạo.
Nguyên văn
治大國,若烹小鮮。 以道莅天下,其鬼不神; 非其鬼不神,其神不傷人; 非其神不傷人,聖人亦不傷人。 夫兩不相傷,故德交歸焉。
Phiên âm
Trị đại quốc, nhược phanh tiểu tiên. Dĩ đạo lị thiên hạ, kỳ quỷ bất thần; Phi kỳ quỷ bất thần, kỳ thần bất thương nhân; Phi kỳ thần bất thương nhân, thánh nhân diệc bất thương nhân. Phù lưỡng bất tương thương, cố đức giao quy yên.
Dịch nghĩa
Trị nước lớn như nấu cá nhỏ. Lấy Đạo mà trông coi thiên hạ thì quỷ không thiêng. Chẳng phải quỷ không thiêng, mà cái thiêng của nó không hại người. Chẳng phải cái thiêng của nó không hại người, mà thánh nhân cũng không hại người. Hai bên không hại nhau, nên đức cùng quy về.
Chú thích
治大國,若烹小鮮 (trị đại quốc, nhược phanh tiểu tiên). 烹 (phanh) là nấu, 鮮 (tiên) ở đây là cá tươi. Cá nhỏ thịt mềm, đảo nhiều thì nát. Vương Bật: «不擾也» (bất nhiễu dã), không quấy. Ông giảng thêm: «躁則多害,靜則全真» (táo tắc đa hại, tĩnh tắc toàn chân), nóng vội thì nhiều hại, tĩnh thì giữ trọn cái thật; và «故其國彌大,而其主彌靜,然後乃能廣得眾心矣» (cố kỳ quốc di đại, nhi kỳ chủ di tĩnh, nhiên hậu nãi năng quảng đắc chúng tâm hĩ), cho nên nước càng lớn thì người làm chủ càng phải tĩnh, rồi mới được lòng người rộng khắp. Hai chữ 彌 (di) đặt song song, nước càng lớn, chủ càng tĩnh, là chỗ lời chú đi xa hơn câu kinh.
以道莅天下,其鬼不神 (dĩ đạo lị thiên hạ, kỳ quỷ bất thần). 莅 (lị) là đến, đứng ra trông coi; lời chú Vương Bật viết là 蒞 (lị), một dị thể. 鬼 (quỷ) trong quan niệm cổ là hồn người chết, cũng chỉ chung các thế lực vô hình. 神 (thần) ở đây dùng như động từ, nghĩa là hiển linh, làm điều thiêng. Lời chú câu này chỉ nhắc lại liền hai câu kinh, cho thấy ông coi câu thứ hai là phần nói tiếp câu thứ nhất.
非其鬼不神,其神不傷人 (phi kỳ quỷ bất thần, kỳ thần bất thương nhân). Chữ 非 (phi) đứng đầu câu ở đây dùng để tự sửa câu vừa nói, đại ý chẳng riêng gì quỷ không thiêng, cả cái thiêng của nó cũng không hại người. Vương Bật: «神不害自然也,物守自然則神無所加,神無所加則不知神之為神也» (thần bất hại tự nhiên dã, vật thủ tự nhiên tắc thần vô sở gia, thần vô sở gia tắc bất tri thần chi vi thần dã), thần không hại cái tự nhiên; vật giữ được tự nhiên thì thần không có chỗ thêm vào; thần không có chỗ thêm vào thì người ta không biết thần là thần.
非其神不傷人,聖人亦不傷人 (phi kỳ thần bất thương nhân, thánh nhân diệc bất thương nhân). Lại một lần tự sửa, lần này chuyển sang thánh nhân, tức người trị theo Đạo. Vương Bật lặp khuôn câu của lời chú trước cho thánh nhân, rồi viết: «夫恃威網以使物者,治之衰也。使不知神聖之為神聖,道之極也» (phù thị uy võng dĩ sử vật giả, trị chi suy dã; sử bất tri thần thánh chi vi thần thánh, đạo chi cực dã), cậy vào lưới uy thế để sai khiến vật là việc trị đã suy; khiến người ta không biết thần thánh là thần thánh, ấy là chỗ tột của Đạo.
夫兩不相傷,故德交歸焉 (phù lưỡng bất tương thương, cố đức giao quy yên). "Hai bên" có ba cách hiểu: thần và thánh nhân; quỷ thần và người; hoặc người trên và dân. Vương Bật theo cách thứ nhất: «神不傷人,聖人亦不傷人,聖人不傷人,神亦不傷人。故曰,兩不相傷也» (thần bất thương nhân, thánh nhân diệc bất thương nhân, thánh nhân bất thương nhân, thần diệc bất thương nhân; cố viết, lưỡng bất tương thương dã). Câu kết của lời chú: «神聖合道,交歸之也» (thần thánh hợp đạo, giao quy chi dã), thần và thánh hợp với Đạo nên đức cùng quy về. 交 (giao) là cùng nhau, 歸 (quy) là trở về.
Lời bàn
Câu nấu cá nhỏ đứng ở cuối một nhóm bốn chương. Chương 57 nói "ta ưa tĩnh mà dân tự chính", chương 58 so lối trị muộn muộn với lối trị sát sát, chương 59 nêu chữ sắc của người làm ruộng. Chương 60 thu cả mạch ấy vào một hình ảnh bếp núc. Lời chú "bất nhiễu" của Vương Bật và câu "nước càng lớn, chủ càng tĩnh" nối với chương 26, «躁則失君» (táo tắc thất quân), nóng vội thì mất ngôi chủ, và chương 45, «清靜為天下正» (thanh tĩnh vi thiên hạ chính), trong lặng là chuẩn của thiên hạ.
Phần sau chương cần đặt vào bối cảnh tín ngưỡng thời ấy. Quỷ thần là một phần của đời sống chính trị: người ta tế lễ, bói toán, giải thích thiên tai dịch bệnh bằng sự giận dữ của các thế lực vô hình. Các nhà đương thời có thái độ khác nhau. Luận Ngữ chép lời Khổng Tử «敬鬼神而遠之» (kính quỷ thần nhi viễn chi), kính quỷ thần mà giữ xa, ở thiên Ung Dã; sách Mặc Tử có thiên Minh Quỷ biện luận rằng quỷ thần có thật và thưởng phạt người. Chương 60 không phủ nhận quỷ thần. Nó nói rằng khi thiên hạ được trị bằng Đạo, quỷ thần không còn làm hại người.
Lời chú Vương Bật giải thích điều ấy bằng chữ 自然 (tự nhiên): vật giữ được tự nhiên thì thần không có chỗ thêm vào, và người ta không còn biết đến thần. Ông đặt thánh nhân vào cùng vị trí. Đối với dân, người cầm quyền cũng là một sức mạnh có thể ban phúc hay giáng họa, và người cầm quyền dùng "lưới uy thế" thì ở vào chỗ một vị thần đáng sợ. Lời chú gọi lối trị ấy là "trị chi suy". Chỗ tột của Đạo, theo ông, là khi dân không biết thần thánh là thần thánh. Ý này gần với câu mở chương 17, «太上,下知有之» (thái thượng, hạ tri hữu chi), bậc trên hết thì kẻ dưới chỉ biết là có.
Cách đọc "hai bên" là thần và thánh nhân giữ cho câu kết liền với hai câu "phi" trước nó, vì hai câu ấy lần lượt nói về thần rồi về thánh nhân. Những người đọc "hai bên" là người trên và dân thì đưa chương này về gần chương 61 ngay sau, nơi Lão Tử bàn quan hệ giữa nước lớn và nước nhỏ, mỗi bên đều được cái mình muốn.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 59
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 61
- Dẫn nhập