Chương 59 dựng một chuỗi những mệnh đề nối đuôi nhau, câu sau nhận chữ cuối của câu trước làm chữ đầu: sắc, tảo phục, trọng tích đức, vô bất khắc, mạc tri kỳ cực, hữu quốc. Toàn chuỗi xuất phát từ một chữ 嗇 (sắc) và kết ở bốn chữ 深根固柢 (thâm căn cố đế).
Nguyên văn
治人事天,莫若嗇。 夫唯嗇,是謂早服; 早服謂之重積德; 重積德則無不克,無不克則莫知其極; 莫知其極,可以有國; 有國之母,可以長久; 是謂深根固柢,長生久視之道。
Phiên âm
Trị nhân sự thiên, mạc nhược sắc. Phù duy sắc, thị vị tảo phục; Tảo phục vị chi trọng tích đức; Trọng tích đức tắc vô bất khắc, vô bất khắc tắc mạc tri kỳ cực; Mạc tri kỳ cực, khả dĩ hữu quốc; Hữu quốc chi mẫu, khả dĩ trường cửu; Thị vị thâm căn cố đế, trường sinh cửu thị chi đạo.
Dịch nghĩa
Trị người, thờ trời, không gì bằng dè sẻn. Chỉ vì dè sẻn, nên gọi là sớm theo về; sớm theo về gọi là chất chứa đức dày; chất chứa đức dày thì không gì không vượt được; không gì không vượt được thì không ai biết chỗ cùng; không ai biết chỗ cùng thì có thể giữ nước; có được cái mẹ của nước thì có thể lâu dài. Thế gọi là rễ sâu gốc chắc, là đạo sống lâu, nhìn mãi.
Chú thích
治人事天,莫若嗇 (trị nhân sự thiên, mạc nhược sắc). 治人 (trị nhân) là cai trị người, 事天 (sự thiên) là phụng sự trời. Có người hiểu "trời" ở đây là phần trời phú trong mỗi người, khi ấy "sự thiên" là giữ gìn thân tâm; hai cách hiểu cùng có trong các bản chú. Chữ 嗇 (sắc) nghĩa thường là keo kiệt, dè sẻn, và có quan hệ gần với chữ 穡 (sắc), là việc gặt hái, làm ruộng. Vương Bật: «莫若,猶莫過也» (mạc nhược, do mạc quá dã), mạc nhược nghĩa như không gì hơn. Ông giảng tiếp: «嗇,農夫,農人之治田務,去其殊類,歸於齊一也» (sắc, nông phu, nông nhân chi trị điền vụ, khứ kỳ thù loại, quy ư tề nhất dã). Hai chữ "sắc, nông phu" trong bản hiện có không thành câu trọn, có lẽ đã sót chữ khi chép; đoạn sau thì rõ: việc trị ruộng của nhà nông là bỏ đi những loại tạp, đưa về chỗ đều một. Ông nói thêm: «全其自然,不急其荒病,除其所以荒病» (toàn kỳ tự nhiên, bất cấp kỳ hoang bệnh, trừ kỳ sở dĩ hoang bệnh), giữ trọn cái tự nhiên của nó, không vội chữa chỗ hoang bệnh mà trừ cái làm ra hoang bệnh; và kết: «上承天命,下綏百姓,莫過於此» (thượng thừa thiên mệnh, hạ tuy bách tính, mạc quá ư thử), trên vâng mệnh trời, dưới yên trăm họ, không gì hơn điều ấy.
夫唯嗇,是謂早服 (phù duy sắc, thị vị tảo phục). 早 (tảo) là sớm. 服 (phục) là theo, quy phục, cũng có nghĩa là làm theo, thực hành. Vương Bật chú gọn: «早服,常也» (tảo phục, thường dã), sớm theo tức là theo cái thường.
早服謂之重積德 (tảo phục vị chi trọng tích đức). 重積 (trọng tích) là chất chứa dày. Có người đọc chữ 重 (trùng) theo âm khác, nghĩa là nhiều lớp; nghĩa không khác bao nhiêu. Vương Bật: «唯重積德,不欲銳速,然後乃能使早服其常» (duy trọng tích đức, bất dục nhuệ tốc, nhiên hậu nãi năng sử tảo phục kỳ thường), chỉ khi chất chứa đức dày, không muốn sắc bén nhanh gấp, rồi mới có thể khiến mình sớm theo được cái thường. Hai chữ 銳速 (nhuệ tốc) là thứ ông đặt đối với việc tích đức.
重積德則無不克,無不克則莫知其極 (trọng tích đức tắc vô bất khắc, vô bất khắc tắc mạc tri kỳ cực). 克 (khắc) là thắng được, vượt được. 極 (cực) là giới hạn. Lời chú Vương Bật ở đây chỉ có bốn chữ, nói rằng Đạo không có chỗ cùng tận.
莫知其極,可以有國 (mạc tri kỳ cực, khả dĩ hữu quốc). Vương Bật: «以有窮而莅國,非能有國也» (dĩ hữu cùng nhi lị quốc, phi năng hữu quốc dã), đem cái có cùng tận mà trông coi nước thì không giữ được nước.
有國之母,可以長久 (hữu quốc chi mẫu, khả dĩ trường cửu). Vương Bật: «國之所以安謂之母» (quốc chi sở dĩ an vị chi mẫu), cái làm cho nước yên gọi là mẹ; và «重積德是唯圖其根,然後營末,乃得其終也» (trọng tích đức thị duy đồ kỳ căn, nhiên hậu doanh mạt, nãi đắc kỳ chung dã), chất chứa đức dày là chỉ lo cái gốc rồi mới sửa sang ngọn, nhờ vậy mới được trọn tới cuối. Bốn chữ 可以長久 (khả dĩ trường cửu) cũng kết chương 44.
是謂深根固柢,長生久視之道 (thị vị thâm căn cố đế, trường sinh cửu thị chi đạo). 根 (căn) và 柢 (đế) đều là rễ; người xưa có khi phân biệt rễ tỏa ngang và rễ cái cắm thẳng, nhưng đặt trong câu thì hai chữ đi thành một cặp đồng nghĩa. 久視 (cửu thị), nhìn lâu, được hiểu là sống lâu, còn mãi. Về sau cụm 長生久視 (trường sinh cửu thị) được giới tu luyện Đạo giáo dùng nhiều; trong chương này nó đi liền với việc giữ nước lâu dài.
Lời bàn
Hình ảnh người làm ruộng trong lời chú của Vương Bật đổi hẳn sắc thái chữ 嗇 (sắc). Nếu chỉ hiểu là keo kiệt hay tiết kiệm thì chương này thành lời khuyên giữ của. Lời chú đưa vào đó việc trị ruộng: bỏ loại tạp, giữ trọn tự nhiên của cây, trừ nguyên nhân làm ruộng hư mà không vội chữa từng chỗ hư. Theo cách đọc này, sắc là sự dùng sức có chừng, nhằm vào gốc. Câu "bất cấp kỳ hoang bệnh, trừ kỳ sở dĩ hoang bệnh" gần với công thức "sùng bản dĩ tức mạt" mà ông dùng ở chương 57 và 58.
Chương 67 kể 儉 (kiệm) là báu vật thứ hai trong ba báu vật, và nói «儉故能廣» (kiệm cố năng quảng), kiệm nên có thể rộng. Đặt cạnh chương 59 thì hai chữ sắc và kiệm soi vào nhau: cái dè sẻn ở gốc là điều kiện cho cái rộng về sau.
Chuỗi câu nối đuôi trong chương có một chỗ cần giải: chữ 早 (tảo) đứng cạnh chữ 積 (tích), vốn là việc của thời gian dài. Lời chú Vương Bật cho thấy cái "sớm" ở đây là sớm theo về cái thường, còn cái tích lũy thì phải chậm, "bất dục nhuệ tốc". Ông đặt hai thứ ấy thành điều kiện của nhau: chỉ người tích đức dày, không cầu nhanh, mới sớm theo được cái thường.
Lời chú cho câu "khả dĩ hữu quốc" và câu "hữu quốc chi mẫu" dùng lại hai hình ảnh của các chương trước. Cái "có cùng tận" đối với cái "không ai biết chỗ cùng" là một cách nói khác của sự phân biệt giữa sức lực đo được và Đạo. Chữ 母 (mẫu) gợi lại chương 52, nơi mẹ là gốc và con là ngọn. Cụm "đồ kỳ căn, nhiên hậu doanh mạt" gần như lặp nguyên lời ông chú câu "thiện kiến giả bất bạt" ở chương 54, «固其根而後營其末» (cố kỳ căn nhi hậu doanh kỳ mạt). Như vậy chương 54 và chương 59 được ông giảng bằng cùng một công thức.
Cụm "trường sinh cửu thị" về sau được các nhà dưỡng sinh hiểu theo nghĩa thân thể. Trong văn cảnh chương này, chủ ngữ của sự sống lâu là cái nước được giữ bằng đức tích dày, và câu kết nối trực tiếp với câu "khả dĩ trường cửu" ngay trước nó.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 58
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 60
- Dẫn nhập