Chương 58 nối tiếp chương 57 về việc trị. Câu nổi tiếng về họa và phúc nằm ở giữa chương, kẹp giữa hai câu về chính sự và đoạn kết tả thánh nhân. Vương Bật đọc cả chương theo một mạch, và lời chú của ông dẫn tới ba chương khác là 41, 45 và 57.
Nguyên văn
其政悶悶,其民淳淳; 其政察察,其民缺缺。 禍兮福之所倚,福兮禍之所伏。孰知其極?其無正。 正復為奇, 善復為妖。 人之迷,其日固久。 是以聖人方而不割, 廉而不劌, 直而不肆, 光而不燿。
Phiên âm
Kỳ chính muộn muộn, kỳ dân thuần thuần; Kỳ chính sát sát, kỳ dân khuyết khuyết. Họa hề phúc chi sở ỷ, phúc hề họa chi sở phục. Thục tri kỳ cực? Kỳ vô chính. Chính phục vi kỳ, Thiện phục vi yêu. Nhân chi mê, kỳ nhật cố cửu. Thị dĩ thánh nhân phương nhi bất cát, Liêm nhi bất quế, Trực nhi bất tứ, Quang nhi bất diệu.
Dịch nghĩa
Chính sự mờ mịt thì dân thuần hậu; chính sự soi xét thì dân sứt mẻ. Họa là chỗ phúc tựa vào, phúc là chỗ họa nấp trong. Ai biết được chỗ cùng của nó? Nó không có chính định. Chính lại hóa thành kỳ, thiện lại hóa thành yêu. Người ta mê lầm đã từ lâu lắm. Cho nên thánh nhân vuông mà không cắt, có cạnh mà không làm trầy, thẳng mà không lấn, sáng mà không chói.
Chú thích
其政悶悶,其民淳淳 (kỳ chính muộn muộn, kỳ dân thuần thuần). 悶悶 (muộn muộn) là mờ mịt, không rạch ròi. Chương 20 dùng cùng hai chữ trong câu «俗人察察,我獨悶悶» (tục nhân sát sát, ngã độc muộn muộn). 淳淳 (thuần thuần) là chất phác, hậu. Vương Bật: «言善治政者,無形無名,無事無政可舉,悶悶然,卒至於大治» (ngôn thiện trị chính giả, vô hình vô danh, vô sự vô chính khả cử, muộn muộn nhiên, tốt chí ư đại trị), người khéo trị thì không hình không danh, không có việc gì hay chính sự gì để kể ra, mờ mịt như thế mà rốt cuộc đạt tới đại trị.
其政察察,其民缺缺 (kỳ chính sát sát, kỳ dân khuyết khuyết). 察察 (sát sát) là soi xét tỉ mỉ. 缺缺 (khuyết khuyết) có nhiều cách hiểu: thiếu thốn, sứt mẻ, hoặc ranh mãnh. Vương Bật: «立刑名,明賞罰,以檢姦偽,故曰察察也» (lập hình danh, minh thưởng phạt, dĩ kiểm gian ngụy, cố viết sát sát dã), đặt hình danh, làm rõ thưởng phạt để dò gian dối, nên gọi là soi xét. Ông nói tiếp: «殊類分析,民懷爭競» (thù loại phân tích, dân hoài tranh cạnh), các loại bị tách riêng ra, dân ôm lòng tranh đua. Theo lời chú, dân "khuyết khuyết" là dân bị chia cắt, mất chỗ liền lạc.
禍兮福之所倚,福兮禍之所伏 (họa hề phúc chi sở ỷ, phúc hề họa chi sở phục). 兮 (hề) là trợ từ ngắt hơi. 倚 (ỷ) là tựa vào, 伏 (phục) là nằm nấp. Hai động từ cho thấy phúc và họa không đến kế tiếp nhau mà vốn ở sẵn trong nhau.
孰知其極?其無正 (thục tri kỳ cực? Kỳ vô chính). 極 (cực) là chỗ tận cùng. Cách chấm câu thông dụng coi 其無正 (kỳ vô chính) là lời đáp: nó không có cái chính cố định. Một số người chấm khác, nối ba chữ này vào câu sau. Vương Bật hiểu câu hỏi theo hướng chính trị: «言誰知善治之極乎!唯無可正舉,無可形名,悶悶然而天下大化,是其極也» (ngôn thùy tri thiện trị chi cực hồ! Duy vô khả chính cử, vô khả hình danh, muộn muộn nhiên nhi thiên hạ đại hóa, thị kỳ cực dã), ai biết chỗ tột của việc khéo trị; chỉ khi không có gì để nêu ra làm chính, không có gì để đặt hình danh, mờ mịt mà thiên hạ đại hóa, ấy là chỗ tột.
正復為奇,善復為妖 (chính phục vi kỳ, thiện phục vi yêu). 奇 (kỳ) như ở chương 57, là cái trái lệ thường; 妖 (yêu) là quái gở. Vương Bật nối thẳng với chương trước: «以正治國,則便復以奇用兵矣» (dĩ chính trị quốc, tắc tiện phục dĩ kỳ dụng binh hĩ), lấy chính trị nước thì rồi lại phải lấy kỳ dùng binh. Và: «立善以和萬物,則便復有妖之患也» (lập thiện dĩ hòa vạn vật, tắc tiện phục hữu yêu chi hoạn dã), dựng điều thiện lên để hòa muôn vật thì rồi lại có cái họa yêu quái.
人之迷,其日固久 (nhân chi mê, kỳ nhật cố cửu). Vương Bật: «言人之迷惑失道,固久矣。不可便正善治以責» (ngôn nhân chi mê hoặc thất đạo, cố cửu hĩ; bất khả tiện chính thiện trị dĩ trách), người ta mê lầm lạc Đạo đã lâu, không thể lập tức đem cái chính, cái thiện ra mà trách.
方而不割,廉而不劌,直而不肆,光而不燿 (phương nhi bất cát, liêm nhi bất quế, trực nhi bất tứ, quang nhi bất diệu). 方 (phương) là vuông, 割 (cát) là cắt. 廉 (liêm) nghĩa gốc là cạnh, góc sắc; 劌 (quế) là làm trầy, làm thương. 肆 (tứ) là buông lấn, 燿 (diệu) là chói. Vương Bật chú từng vế và mỗi lần dẫn một câu kinh khác: vuông mà không cắt là «大方無隅» (đại phương vô ngung) của chương 41; thẳng mà không lấn là «大直若屈» (đại trực nhược khuất) của chương 45; sáng mà không chói là «明道若昧» (minh đạo nhược muội) của chương 41. Riêng chữ liêm, ông hiểu là thanh liêm: «廉,清廉也;劌,傷也» (liêm, thanh liêm dã; quế, thương dã), và giảng rằng lấy sự thanh liêm làm cho dân trong sạch, không lấy nó mà làm tổn thương người. Nhiều người khác hiểu liêm theo nghĩa gốc là cạnh sắc, cho cân với ba vế vuông, thẳng, sáng. Câu cuối ông giảng: «以光鑑其所以迷,不以光照求其隱慝也» (dĩ quang giám kỳ sở dĩ mê, bất dĩ quang chiếu cầu kỳ ẩn thắc dã), dùng ánh sáng soi chỗ người ta mê, không dùng ánh sáng rọi tìm điều xấu giấu kín của người.
Lời bàn
Câu họa phúc thường được trích riêng như một nhận xét về số phận. Đặt trong chương, nó là một mắt xích của lập luận về việc trị. Người trị "sát sát" tin rằng mình phân định được thiện ác, đúng sai, rồi dựa vào đó mà thưởng phạt. Câu họa phúc và câu hỏi "ai biết chỗ cùng" chỉ ra rằng những phân định ấy không đứng yên; cái được coi là chính có thể hóa kỳ, cái được dựng làm thiện có thể hóa yêu. Chương 2 đã nói thiên hạ đều biết đẹp là đẹp thì đã có xấu, «斯惡已» (tư ác dĩ), và chương 18 nói Đạo lớn bỏ đi thì mới có nhân nghĩa.
Lời chú Vương Bật cho câu "kỳ vô chính" hiểu chữ 正 (chính) theo nghĩa nêu ra làm chuẩn. Như vậy câu này nói chỗ tột của việc trị là khi không còn gì phải nêu ra làm chuẩn. Đọc theo ông, cả chương thành một mạch: lối trị muộn muộn không đặt hình danh, nên tránh được vòng chính hóa kỳ, thiện hóa yêu mà lối trị sát sát tất phải rơi vào.
Bốn vế cuối tả thánh nhân. Mỗi vế nhận một phẩm chất rồi giới hạn nó bằng một chữ "bất". Lời chú biến mỗi vế thành một cách đối xử với người: vuông để dẫn dắt, không để cắt; thẳng để chỉ đường, không để khích người; sáng để soi chỗ mê, không để lục chỗ kín. Cuối lời chú ông tóm lại: «此皆崇本以息末,不攻而使復之也» (thử giai sùng bản dĩ tức mạt, bất công nhi sử phục chi dã), đó đều là tôn gốc để dứt ngọn, không đánh mà khiến người trở về. Chữ 攻 (công) ở đây nhắc lại cụm "lập tích dĩ công mạt" của chương 57.
Lời chú cho vế "quang nhi bất diệu" cũng khớp với lời chú câu "phục quy kỳ minh" ở chương 52, nơi ông chỉ viết «不明察也» (bất minh sát dã). Hai chỗ cùng phân biệt cái sáng dùng để chỉ đường với cái sáng dùng để dò xét, và cùng đặt cái sau vào phía lối trị sát sát.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 57
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 59
- Dẫn nhập