Chương 57 mở bằng ba vế về trị nước, dùng binh và lấy thiên hạ, sau đó nêu bốn nhận xét về hậu quả của cấm đoán, lợi khí, kỹ xảo và pháp lệnh. Chương kết bằng một lời dẫn "thánh nhân nói", gồm bốn câu cùng một khuôn. Lời chú Vương Bật ở chương này dài và có hệ thống; cụm "sùng bản tức mạt" trong đó còn được ông dùng lại khi chú chương 58.
Nguyên văn
以正治國,以奇用兵,以無事取天下。 吾何以知其然哉?以此。天下多忌諱,而民彌貧;民多利器,國家滋昬; 人多伎巧,奇物滋起; 法令滋彰,盜賊多有。 故聖人云﹕「我無為而民自化,我好靜而民自正,我無事而民自富,我無欲而民自樸。」
Phiên âm
Dĩ chính trị quốc, dĩ kỳ dụng binh, dĩ vô sự thủ thiên hạ. Ngô hà dĩ tri kỳ nhiên tai? Dĩ thử. Thiên hạ đa kỵ húy, nhi dân di bần; dân đa lợi khí, quốc gia tư hôn; Nhân đa kỹ xảo, kỳ vật tư khởi; Pháp lệnh tư chương, đạo tặc đa hữu. Cố thánh nhân vân: "Ngã vô vi nhi dân tự hóa, ngã hiếu tĩnh nhi dân tự chính, ngã vô sự nhi dân tự phú, ngã vô dục nhi dân tự phác."
Dịch nghĩa
Lấy phép chính mà trị nước, lấy mưu kỳ mà dùng binh, lấy vô sự mà được thiên hạ. Ta lấy gì mà biết được như thế? Lấy điều này. Thiên hạ càng nhiều điều kiêng cấm thì dân càng nghèo; dân càng nhiều lợi khí thì nước nhà càng rối tối; người càng nhiều kỹ xảo thì vật lạ càng nổi lên; pháp lệnh càng rõ thì trộm cướp càng nhiều. Cho nên thánh nhân nói: "Ta vô vi mà dân tự đổi theo, ta ưa tĩnh mà dân tự ngay, ta vô sự mà dân tự giàu, ta vô dục mà dân tự chất phác."
Chú thích
以正治國,以奇用兵,以無事取天下 (dĩ chính trị quốc, dĩ kỳ dụng binh, dĩ vô sự thủ thiên hạ). 正 (chính) là phép tắc ngay ngắn, đúng khuôn; 奇 (kỳ) là bất ngờ, trái lệ thường, vốn là chữ của nhà binh. Có hai cách đọc ba vế này. Cách thứ nhất coi chúng là ba lĩnh vực, mỗi lĩnh vực một phép riêng. Cách thứ hai là của Vương Bật, đọc ba vế thành một bậc thang: «以道治國則國平,以正治國則奇正起也,以無事則能取天下也» (dĩ đạo trị quốc tắc quốc bình, dĩ chính trị quốc tắc kỳ chính khởi dã, dĩ vô sự tắc năng thủ thiên hạ dã), lấy Đạo trị nước thì nước yên, lấy chính trị nước thì kỳ và chính cùng nổi lên, lấy vô sự thì được thiên hạ. Ông giải thích: «夫以道治國,崇本以息末,以正治國,立辟以攻末» (phù dĩ đạo trị quốc, sùng bản dĩ tức mạt; dĩ chính trị quốc, lập tích dĩ công mạt), lấy Đạo trị nước là tôn gốc để dứt ngọn, lấy chính trị nước là đặt phép để đánh vào ngọn. Chữ 辟 (tích) ở đây là pháp, hình luật. Ông dẫn thêm câu mà ông gọi là của "chương trên", thật ra là ý chương 48: có được thiên hạ thường nhờ vô sự, đến khi có sự thì không đủ để có thiên hạ.
吾何以知其然哉?以此 (ngô hà dĩ tri kỳ nhiên tai? Dĩ thử). Khuôn câu tự hỏi này đã gặp ở chương 21 và chương 54. "Điều này" là bốn nhận xét kể ngay sau.
天下多忌諱,而民彌貧 (thiên hạ đa kỵ húy, nhi dân di bần). 忌諱 (kỵ húy) là những điều kiêng, điều cấm. 彌 (di) là càng thêm. Vương Bật gom lời chú cho cả bốn vế ở cuối đoạn; về vế này ông viết: «多忌諱欲以恥貧,而民彌貧» (đa kỵ húy dục dĩ sỉ bần, nhi dân di bần), đặt nhiều điều cấm để làm cho cái nghèo bị coi là nhục, mà dân lại càng nghèo.
民多利器,國家滋昬 (dân đa lợi khí, quốc gia tư hôn). 利器 (lợi khí) nghĩa đen là đồ sắc bén. Vương Bật giảng rộng: «利器,凡所以利己之器也» (lợi khí, phàm sở dĩ lợi kỷ chi khí dã), lợi khí là mọi thứ dùng để làm lợi cho mình. 滋 (tư) là càng thêm, 昬 (hôn) là tối tăm. Lời chú thêm: «民强則國家弱» (dân cường tắc quốc gia nhược), dân mạnh thì nước nhà yếu; chữ "dân mạnh" ở đây hiểu theo văn cảnh là ai cũng lo vũ trang cho lợi riêng. Chương 36 cũng có hai chữ lợi khí trong câu «國之利器不可以示人» (quốc chi lợi khí bất khả dĩ thị nhân).
人多伎巧,奇物滋起 (nhân đa kỹ xảo, kỳ vật tư khởi). 伎巧 (kỹ xảo) là tài khéo, mánh khéo. Vương Bật: «民多智慧則巧偽生,巧偽生則邪事起» (dân đa trí tuệ tắc xảo ngụy sinh, xảo ngụy sinh tắc tà sự khởi), dân nhiều mưu trí thì xảo trá sinh ra, xảo trá sinh ra thì việc tà nổi lên. Chữ 奇 (kỳ) ở vế này lặp lại chữ "kỳ" của câu đầu.
法令滋彰,盜賊多有 (pháp lệnh tư chương, đạo tặc đa hữu). 彰 (chương) là rõ, bày ra. Có bản chép 法物 (pháp vật) thay cho 法令 (pháp lệnh), khi ấy câu nói về những đồ quý được bày ra, gần với ý chương 3. Bản Vương Bật chép "pháp lệnh". Lời chú gom cả bốn vế: «皆舍本以治末,故以致此也» (giai xả bản dĩ trị mạt, cố dĩ trí thử dã), đều là bỏ gốc mà trị ngọn, nên mới đến nỗi này.
我無為而民自化 (ngã vô vi nhi dân tự hóa) cho tới 我無欲而民自樸 (ngã vô dục nhi dân tự phác). 化 (hóa) là đổi theo. 好靜 (hiếu tĩnh) là ưa yên lặng. 樸 (phác) là gỗ chưa đẽo, như ở chương 28 và chương 32. Vương Bật: «上之所欲,民從之速也» (thượng chi sở dục, dân tòng chi tốc dã), điều người trên muốn thì dân theo rất nhanh; và «此四者,崇本以息末也» (thử tứ giả, sùng bản dĩ tức mạt dã), bốn điều ấy là tôn gốc để dứt ngọn.
Lời bàn
Hai cụm "sùng bản dĩ tức mạt" và "lập tích dĩ công mạt" chia hai lối trị. Lối thứ nhất dứt ngọn bằng cách lo cho gốc; lối thứ hai đánh thẳng vào ngọn bằng phép tắc. Bốn nhận xét giữa chương đều là những trường hợp của lối thứ hai: thấy nghèo thì cấm, thấy loạn thì lo vũ khí, thấy trộm thì ra lệnh. Lời chú cho vế cấm đoán cho thấy Vương Bật đọc mỗi biện pháp như một ý định tốt đưa tới kết quả ngược. Chương 58 sẽ gọi hiện tượng ấy là "chính lại hóa kỳ, thiện lại hóa yêu".
Câu "pháp lệnh càng rõ thì trộm cướp càng nhiều" có thể đặt cạnh một cuộc tranh luận có thật thời Xuân Thu. Tả truyện, năm thứ sáu đời Lỗ Chiêu công, chép việc Tử Sản nước Trịnh đúc hình thư lên đỉnh đồng. Thúc Hướng nước Tấn gửi thư can, đại ý nói rằng khi dân biết rõ luật thì sẽ thôi kiêng nể người trên, chỉ bám vào câu chữ mà tranh, đến cả chuyện nhỏ như mũi dao mũi dùi cũng tranh. Tử Sản đáp rằng mình lo cứu đời đương thời. Cuộc tranh luận ấy không liên quan trực tiếp tới Lão Tử, nhưng cho thấy việc công bố pháp lệnh đã là một vấn đề được bàn cãi trong giới quý tộc thời bấy giờ.
Bốn câu dẫn lời thánh nhân ở cuối chương dựng theo một khuôn: chữ 我 (ngã) đứng đầu, chữ 自 (tự) đứng trước động từ của dân. Chữ "tự" này đã gặp ở chương 32, «民莫之令而自均» (dân mạc chi lệnh nhi tự quân), không ai ra lệnh mà dân tự đều; và ở chương 37, «萬物將自化» (vạn vật tương tự hóa), «天下將自定» (thiên hạ tương tự định). Ở các chỗ ấy, cái việc người trên bỏ bớt được đặt ngay cạnh cái việc dân tự làm. Lời chú "dân tòng chi tốc" nói rõ cơ chế mà Vương Bật thấy: ảnh hưởng của người trên lan xuống nhanh hơn ảnh hưởng của luật lệ, nên muốn dân không ham muốn thì người trên phải không ham muốn trước.
Chương 19 đã có một chuỗi gần giống, với câu «絕巧棄利,盜賊無有» (tuyệt xảo khí lợi, đạo tặc vô hữu). Ở chương 19 đó là lời khuyên bỏ đi; ở chương 57 là lời tả hậu quả khi giữ lại và tăng thêm. Ở cả hai chỗ, nạn 盜賊 (đạo tặc) đều được truy về những thứ người ta bày ra để tranh lợi.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 56
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 58
- Dẫn nhập