Tám chữ mở đầu chương 56 thuộc số những câu được dẫn nhiều nhất của sách. Tiếp theo, chương ghép lại các vế đã gặp ở chương 52 và chương 4 để định nghĩa 玄同 (huyền đồng). Đoạn cuối kể sáu điều không ai làm được với người huyền đồng, và kết bằng chữ "quý".
Nguyên văn
知者不言, 言者不知。 塞其兌,閉其門,挫其銳, 解其分, 和其光, 同其塵, 是謂玄同。故不可得而親,不可得而疏; 不可得而利,不可得而害; 不可得而貴,不可得而賤。 故為天下貴。
Phiên âm
Tri giả bất ngôn, Ngôn giả bất tri. Tắc kỳ đoài, bế kỳ môn, tỏa kỳ nhuệ, Giải kỳ phân, Hòa kỳ quang, Đồng kỳ trần, Thị vị huyền đồng. Cố bất khả đắc nhi thân, bất khả đắc nhi sơ; Bất khả đắc nhi lợi, bất khả đắc nhi hại; Bất khả đắc nhi quý, bất khả đắc nhi tiện. Cố vi thiên hạ quý.
Dịch nghĩa
Người biết thì không nói, người nói thì không biết. Lấp chỗ hở, đóng cửa lại, bẻ mũi nhọn, gỡ chỗ phân chia, hòa ánh sáng, cùng với bụi, thế gọi là huyền đồng. Cho nên không ai có thể được mà thân, cũng không thể được mà xa; không thể được mà làm lợi, cũng không thể được mà làm hại; không thể được mà làm cho sang, cũng không thể được mà làm cho hèn. Vì vậy là cái quý của thiên hạ.
Chú thích
知者不言,言者不知 (tri giả bất ngôn, ngôn giả bất tri). 知 (tri) ở đây là thấu Đạo; 言 (ngôn) là nói ra, và trong văn cảnh chính trị của sách còn có nghĩa ban lời, ra lệnh. Lời chú Vương Bật rất ngắn. Vế đầu: «因自然也» (nhân tự nhiên dã), vì nương theo tự nhiên. Vế sau: «造事端也» (tạo sự đoan dã), vì gây ra đầu mối của việc. Theo ông, người biết không nói vì để mọi việc theo lẽ tự nhiên, người nói là người khơi ra đầu mối, bày ra việc.
塞其兌,閉其門,挫其銳 (tắc kỳ đoài, bế kỳ môn, tỏa kỳ nhuệ). Hai vế đầu chép nguyên văn chương 52, nơi Vương Bật giảng 兌 (đoài) là chỗ lòng muốn bày việc nảy ra, 門 (môn) là ngả nó đi theo. 挫 (tỏa) là bẻ, mài bớt; 銳 (nhuệ) là mũi nhọn. Ở chương này ông chú cả cụm bằng một câu: «含守質也» (hàm thủ chất dã), ngậm giữ cái chất mộc.
解其分 (giải kỳ phân). Chương 4 chép là 解其紛 (giải kỳ phân), chữ 紛 (phân) nghĩa là rối ren; bản Vương Bật ở chương 56 chép 分 (phân), là chia ra. Hai chữ cùng âm, có thể chỉ là dị tự. Vương Bật chú: «除爭原也» (trừ tranh nguyên dã), trừ cái nguồn của tranh giành, và lời chú này hợp với nghĩa "chia phần" của chữ 分 (phân).
和其光,同其塵 (hòa kỳ quang, đồng kỳ trần). Vương Bật chú hai vế thành một cặp cân nhau: «無所特顯,則物無所偏爭也» (vô sở đặc hiển, tắc vật vô sở thiên tranh dã), không có chỗ nào riêng nổi bật thì vật không có gì để thiên lệch mà tranh; và «無所特賤,則物無所偏恥也» (vô sở đặc tiện, tắc vật vô sở thiên sỉ dã), không có chỗ nào riêng bị coi rẻ thì vật không có gì để thiên lệch mà hổ thẹn.
是謂玄同 (thị vị huyền đồng). 玄 (huyền) là sâu thẳm như ở chương 1 và chương 51; 同 (đồng) là cùng, hòa làm một. Huyền đồng là cùng với muôn vật đến mức không thấy dấu của sự cố ý hòa đồng.
故不可得而親,不可得而疏 (cố bất khả đắc nhi thân, bất khả đắc nhi sơ) và hai cặp sau. 得 (đắc) ở đây là "có thể", "có cách". Vương Bật chú theo một khuôn: «可得而親,則可得而疏也» (khả đắc nhi thân, tắc khả đắc nhi sơ dã), nếu có thể kéo lại mà thân thì cũng có thể đẩy ra mà xa. Hai cặp sau ông chú cùng kiểu. Lời chú cặp thứ hai trong bản hiện có chép chữ 德 (đức) ở chỗ đáng lẽ là 得 (đắc), nhiều khả năng do sai sót khi chép.
故為天下貴 (cố vi thiên hạ quý). Vương Bật: «無物可以加之也» (vô vật khả dĩ gia chi dã), không vật gì có thể thêm vào cho người ấy. Câu kinh này cũng là câu kết của chương 62.
Lời bàn
Tám chữ đầu chương từ lâu đã bị đem ra hỏi vặn. Bạch Cư Dị đời Đường có bài tứ tuyệt "Độc Lão Tử": «言者不如知者默,此語吾聞於老君。若道老君是知者,緣何自著五千文» (ngôn giả bất như tri giả mặc, thử ngữ ngô văn ư Lão quân; nhược đạo Lão quân thị tri giả, duyên hà tự trứ ngũ thiên văn), người nói không bằng người biết mà lặng thinh, lời ấy ta nghe từ Lão quân; nếu bảo Lão quân là người biết, cớ sao tự viết năm nghìn chữ. Lời chú Vương Bật cho một cách gỡ: cái "nói" bị chê là nói để gây việc, để khơi đầu mối. Năm nghìn chữ của sách phần lớn không ra lệnh, không lập phép, và ngay chương 1 đã tự nhận rằng đạo nói ra được thì không còn là đạo thường.
Đọc theo Vương Bật, câu mở chương nối với lối "dạy không bằng lời" ở chương 2 và chương 43, với câu «悠兮其貴言» (du hề kỳ quý ngôn) của chương 17, nơi bậc trị dân cao nhất dè dặt quý lời, và với câu «多言數窮» (đa ngôn sác cùng) của chương 5. Ở những chỗ ấy chữ 言 (ngôn) đều dính tới việc người trên ban lời. Sách Trang Tử cũng chép lại tám chữ này hai lần, ở thiên Thiên Đạo và thiên Tri Bắc Du; ở thiên Thiên Đạo, ngay sau đó là chuyện người thợ đẽo bánh xe tên Biển nói với Tề Hoàn công rằng cái khéo của nghề ông không truyền được bằng lời.
Phần giữa chương được ghép từ hai chỗ khác: hai vế của chương 52 và bốn vế của chương 4. Ở chương 4 các vế ấy tả Đạo; ở chương 56 chúng tả người đạt Đạo. Sự chuyển chủ ngữ này giống cách chương 51 và chương 10 dùng chung ba vế về huyền đức, một lần từ phía Đạo, một lần từ phía người. Cũng có học giả cho rằng bốn vế ở chương 4 vốn lạc từ chương 56 sang, vì chúng chen vào giữa hai câu tả Đạo sâu thẳm và làm đứt mạch văn ở đó; ý kiến này chưa có chứng cứ văn bản chắc chắn.
Sáu vế "bất khả đắc" đi thành ba cặp: thân và sơ, lợi và hại, quý và tiện. Lời chú cho thấy logic của chúng: cái gì kéo được lại thì đẩy ra được, cái gì nâng lên được thì dìm xuống được. Người huyền đồng ra ngoài cả hai đầu, nên không ai nắm được để điều khiển. Chữ 貴 (quý) ở câu cuối vì thế khác chữ 貴 (quý) trong cặp quý tiện ngay trước: một bên là cái quý do người khác ban và có thể bị thu lại, một bên là cái quý mà lời chú gọi là không vật gì thêm vào được. Chương 51 đã nói Đạo được tôn mà không do ai ban mệnh, và câu kết chương 56 đặt người huyền đồng vào cùng vị trí ấy.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 55
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 57
- Dẫn nhập