Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 55: Hàm đức chi hậu

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 55 so người ngậm chứa đức dày với đứa trẻ mới sinh, rồi tả đứa trẻ qua mấy nét: không bị vật dữ hại, xương mềm mà nắm chặt, khóc cả ngày không khản. Nửa sau chuyển sang mấy định nghĩa về hòa, thường, minh, và chương kết bằng một câu gần như chép lại từ cuối chương 30.

Nguyên văn

含德之厚,比於赤子。蜂蠆虺蛇不螫,猛獸不據,攫鳥不搏。 骨弱筋柔而握固。 未知牝牡之合而全作, 精之至也。終日號而不嗄, 和之至也。知和曰常, 知常曰明。 益生曰祥。 心使氣曰強。 物壯則老,謂之不道,不道早已。

Phiên âm

Hàm đức chi hậu, tỷ ư xích tử. Phong sái hủy xà bất thích, mãnh thú bất cứ, quắc điểu bất bác. Cốt nhược cân nhu nhi ác cố. Vị tri tẫn mẫu chi hợp nhi toàn tác, Tinh chi chí dã. Chung nhật hào nhi bất sá, Hòa chi chí dã. Tri hòa viết thường, Tri thường viết minh. Ích sinh viết tường. Tâm sử khí viết cường. Vật tráng tắc lão, vị chi bất đạo, bất đạo tảo dĩ.

Dịch nghĩa

Người ngậm chứa đức dày, ví như đứa con đỏ. Ong, bọ cạp, rắn độc không chích, thú dữ không vồ, chim dữ không quắp. Xương yếu gân mềm mà nắm tay chặt. Chưa biết việc đực cái giao hợp mà thân vẫn lớn trọn vẹn, ấy là tinh đến tột mức. Gào khóc suốt ngày mà giọng không khản, ấy là hòa đến tột mức. Biết hòa gọi là thường, biết thường gọi là sáng. Làm tăng sự sống gọi là điềm gở. Lòng sai khiến khí gọi là cưỡng. Vật mạnh đến tột thì già, thế gọi là trái Đạo, trái Đạo thì sớm dứt.

Chú thích

含德之厚,比於赤子 (hàm đức chi hậu, tỷ ư xích tử). 含 (hàm) là ngậm, chứa ở trong mà không phô ra. 赤子 (xích tử), đứa con đỏ, là trẻ vừa lọt lòng. Vương Bật: «赤子無求無欲,不犯眾物,故毒蟲之物無犯之人也» (xích tử vô cầu vô dục, bất phạm chúng vật, cố độc trùng chi vật vô phạm chi nhân dã), đứa trẻ không cầu không muốn, không xúc phạm vật nào, nên loài sâu độc cũng không xúc phạm nó.

蜂蠆虺蛇不螫,猛獸不據,攫鳥不搏 (phong sái hủy xà bất thích, mãnh thú bất cứ, quắc điểu bất bác). 蜂 (phong) là ong, 蠆 (sái) là bọ cạp, 虺 (hủy) là một loài rắn độc, 螫 (thích) là chích, đốt. 據 (cứ) ở đây là vồ bằng vuốt. 攫鳥 (quắc điểu) là chim quặp mồi, 搏 (bác) là sà xuống bắt. Có bản chép vế đầu gọn hơn là 毒蟲不螫 (độc trùng bất thích); lời chú Vương Bật cũng dùng hai chữ 毒蟲 (độc trùng), nên có thể bản kinh ông dùng ở chỗ này không hẳn giống bản truyền nay. Ông nói thêm: «含德之厚者,不犯於物,故無物以損其全也» (hàm đức chi hậu giả, bất phạm ư vật, cố vô vật dĩ tổn kỳ toàn dã), người ngậm đức dày không xúc phạm vật, nên không vật gì làm tổn sự trọn vẹn của người ấy.

骨弱筋柔而握固 (cốt nhược cân nhu nhi ác cố). Vương Bật: «以柔弱之故,故握能周固» (dĩ nhu nhược chi cố, cố ác năng chu cố), chính vì mềm yếu nên nắm được kín và chặt. Chữ 周 (chu) là kín khắp, bàn tay khép trọn quanh vật.

未知牝牡之合而全作,精之至也 (vị tri tẫn mẫu chi hợp nhi toàn tác, tinh chi chí dã). 牝牡 (tẫn mẫu) là giống cái và giống đực. Chữ 全 (toàn) là chỗ có dị bản: nhiều bản khác chép một chữ chỉ bộ phận sinh dục của bé trai, và khi ấy 作 (tác) là dấy lên, câu nói đứa bé chưa biết gì về việc giao hợp mà thân thể vẫn tự cương, vì tinh khí đầy đủ. Vương Bật giữ chữ 全 (toàn) và giảng: «作,長也。無物以損其身,故能全長也» (tác, trưởng dã. Vô vật dĩ tổn kỳ thân, cố năng toàn trưởng dã), tác là lớn lên; không vật gì làm tổn thân nó, nên nó lớn lên trọn vẹn. 精 (tinh) là tinh khí, phần tinh túy của sự sống.

終日號而不嗄,和之至也 (chung nhật hào nhi bất sá, hòa chi chí dã). 號 (hào) là gào khóc, 嗄 (sá) là khản tiếng. Vương Bật: «無爭欲之心,故終日出聲而不嗄也» (vô tranh dục chi tâm, cố chung nhật xuất thanh nhi bất sá dã), không có lòng tranh muốn, nên suốt ngày phát tiếng mà không khản. 和 (hòa) ở đây là sự điều hòa giữa hơi, tiếng và thân.

知和曰常,知常曰明 (tri hòa viết thường, tri thường viết minh). Vương Bật: «物以和為常,故知和則得常也» (vật dĩ hòa vi thường, cố tri hòa tắc đắc thường dã), vật lấy hòa làm thường, nên biết hòa thì được thường. Ông tả cái thường bằng mấy cặp phủ định: «不皦不昧,不溫不涼,此常也» (bất kiểu bất muội, bất ôn bất lương, thử thường dã), không sáng chói, không mờ tối, không ấm, không lạnh, ấy là thường. Cặp "bất kiểu bất muội" lấy từ chương 14. Vế "biết thường gọi là sáng" đã có ở chương 16.

益生曰祥 (ích sinh viết tường). 祥 (tường) đời nay hay hiểu là điềm lành, nhưng trong cổ văn nó chỉ chung mọi điềm báo; ở đây là điềm gở. Vương Bật: «生不可益,益之則夭也» (sinh bất khả ích, ích chi tắc yểu dã), sự sống không thể làm tăng, làm tăng thì chết yểu.

心使氣曰強 (tâm sử khí viết cường). Vương Bật: «心宜無有,使氣則強» (tâm nghi vô hữu, sử khí tắc cường), lòng nên trống không, đem lòng sai khiến khí thì thành cưỡng. Chữ 強 (cường) ở đây mang nghĩa xấu: gượng ép.

物壯則老,謂之不道,不道早已 (vật tráng tắc lão, vị chi bất đạo, bất đạo tảo dĩ). Câu này gần như trùng với câu kết chương 30, chỉ khác 是謂 (thị vị) thành 謂之 (vị chi). 壯 (tráng) là mạnh đến đỉnh, 已 (dĩ) là dứt. Vương Bật không chú câu này ở chương 55.

Lời bàn

Sách có nhiều chỗ nói về trẻ nhỏ, nhưng chữ dùng khác nhau. Chương 10, 20 và 28 dùng 嬰兒 (anh nhi); riêng chương 55 dùng 赤子 (xích tử). Sách Mạnh Tử, thiên Ly Lâu hạ, cũng dùng chữ này trong câu «大人者,不失其赤子之心者也» (đại nhân giả, bất thất kỳ xích tử chi tâm giả dã), bậc đại nhân là người không mất lòng của đứa con đỏ. Ở Mạnh Tử, lòng đứa trẻ gắn với sự chân thành; ở chương 55, đứa trẻ là hình ảnh của đức dày và của sức sống chưa bị hao.

Câu "vật dữ không hại" đọc theo chữ thì giống một lời kể phép lạ. Vương Bật giải bằng quan hệ giữa người với vật: đứa trẻ không phạm vật nên vật không phạm nó. Cách đọc ấy nối chương này với chương 50, nơi người khéo giữ sự sống đi đường bộ không gặp tê giác hổ báo, vì không có chỗ chết. Trong cả hai chương, ông đều giảng sự an toàn bằng việc không tạo ra chỗ để vật khác đụng tới.

Nửa sau chương đặt hai chữ 和 (hòa) và 強 (cường) đối nhau. Chữ cường trong sách không phải lúc nào cũng xấu: chương 33 nói «自勝者強» (tự thắng giả cường), chương 52 nói «守柔曰強» (thủ nhu viết cường). Ở chương 55 nó là sự gắng gượng khi lòng thúc khí đi quá nhịp của nó. Lời chú "tâm nghi vô hữu" của Vương Bật cũng giúp nối câu này với chương 10, nơi có câu «專氣致柔,能嬰兒乎» (chuyên khí trí nhu, năng anh nhi hồ), giữ khí cho chuyên nhất đến mềm mại, có được như trẻ thơ chăng.

Câu "ích sinh viết tường" đọc cùng chương 50 thì rõ hơn. Ở chương 50, người ta đi vào đất chết vì «以其生生之厚» (dĩ kỳ sinh sinh chi hậu), vì lo cho sự sống quá dày. Lo cho sống quá mức và gượng làm tăng sự sống là cùng một bệnh, và lời chú "ích chi tắc yểu" của Vương Bật nói kết quả của bệnh ấy.

Câu kết lặp lại chương 30, nơi văn cảnh là việc dùng binh. Ở đây nó đứng sau hình ảnh đứa trẻ, nên ý "vật mạnh thì già" được soi từ phía ngược lại: đứa trẻ còn xa chỗ cực thịnh, vì thế còn ở trong Đạo. Chương 76 sẽ trở lại cặp mềm và cứng với câu «堅強者死之徒,柔弱者生之徒» (kiên cường giả tử chi đồ, nhu nhược giả sinh chi đồ).

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Hoàng Đình Kì

Hoàng Đình Kì

Phó ban CLB Tử Vi Miền Bắc · Ban Nghiên cứu & Tư vấn Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu SốKinh DịchĐào tạo Huyền học
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.