Chương 54 gồm hai phần. Ba câu đầu nói về sự bền lâu của cái được dựng và được ôm cho khéo. Phần sau kể năm bậc tu đức, từ một thân ra tới thiên hạ, rồi đưa ra phép "lấy thân xét thân". Câu hỏi tự đặt ở cuối chương có cùng khuôn với chương 21 và chương 57.
Nguyên văn
善建者不拔, 善抱者不脫, 子孫以祭祀不輟。 修之於身,其德乃真;修之於家,其德乃餘; 修之於鄉,其德乃長;修之於國,其德乃豐;修之於天下,其德乃普。故以身觀身,以家觀家,以鄉觀鄉,以國觀國, 以天下觀天下。 吾何以知天下然哉?以此。
Phiên âm
Thiện kiến giả bất bạt, Thiện bão giả bất thoát, Tử tôn dĩ tế tự bất xuyết. Tu chi ư thân, kỳ đức nãi chân; tu chi ư gia, kỳ đức nãi dư; Tu chi ư hương, kỳ đức nãi trường; tu chi ư quốc, kỳ đức nãi phong; tu chi ư thiên hạ, kỳ đức nãi phổ. Cố dĩ thân quan thân, dĩ gia quan gia, dĩ hương quan hương, dĩ quốc quan quốc, Dĩ thiên hạ quan thiên hạ. Ngô hà dĩ tri thiên hạ nhiên tai? Dĩ thử.
Dịch nghĩa
Khéo dựng thì không bị nhổ, khéo ôm thì không bị tuột, con cháu nhờ đó cúng tế không dứt. Tu nó ở thân thì đức mới thật; tu ở nhà thì đức có thừa; tu ở làng thì đức lâu dài; tu ở nước thì đức dồi dào; tu ở thiên hạ thì đức trùm khắp. Cho nên lấy thân mà xét thân, lấy nhà mà xét nhà, lấy làng mà xét làng, lấy nước mà xét nước, lấy thiên hạ mà xét thiên hạ. Ta lấy gì mà biết thiên hạ là như thế? Lấy điều này.
Chú thích
善建者不拔 (thiện kiến giả bất bạt). 建 (kiến) là dựng, 拔 (bạt) là nhổ bật lên. Vương Bật: «固其根而後營其末,故不拔也» (cố kỳ căn nhi hậu doanh kỳ mạt, cố bất bạt dã), làm cho gốc vững rồi mới lo tới ngọn, nên không bị nhổ. Công thức "gốc trước ngọn sau" này ông dùng lại gần như nguyên chữ khi chú chương 59.
善抱者不脫 (thiện bão giả bất thoát). 抱 (bão) là ôm, 脫 (thoát) là tuột ra. Vương Bật: «不貪於多,齊其所能,故不脫也» (bất tham ư đa, tề kỳ sở năng, cố bất thoát dã), không tham nhiều, chỉ ôm ngang với sức mình, nên không tuột. Chữ 齊 (tề) ở đây là làm cho vừa, cho ngang bằng.
子孫以祭祀不輟 (tử tôn dĩ tế tự bất xuyết). 輟 (xuyết) là thôi, dứt. Vương Bật: «子孫傳此道以祭祀則不輟也» (tử tôn truyền thử đạo dĩ tế tự tắc bất xuyết dã), con cháu truyền đạo ấy mà cúng tế thì không dứt. Lời chú cho thấy ông hiểu chữ 以 (dĩ) là "lấy đạo ấy mà", tức việc thờ cúng được nối dài nhờ cái đạo được truyền, không nhờ của cải để lại. Hương khói không dứt là cách người thời ấy nói về sự còn mãi của một dòng họ.
修之於身,其德乃真 (tu chi ư thân, kỳ đức nãi chân) cho tới 其德乃普 (kỳ đức nãi phổ). Chữ 之 (chi) chỉ cái đạo "khéo dựng, khéo ôm" vừa nói. Năm bậc đi với năm chữ chỉ tính chất của đức: 真 (chân) là thật, 餘 (dư) là có thừa, 長 (trường) là lâu dài (cũng có người đọc "trưởng", là lớn lên), 豐 (phong) là dồi dào, 普 (phổ) là khắp nơi. Vương Bật: «以身及人也» (dĩ thân cập nhân dã), từ thân mình mà lan tới người; và «修之不廢,所施轉大» (tu chi bất phế, sở thi chuyển đại), tu mãi không bỏ thì chỗ ban ra càng lớn. Chữ 及 (cập) tả một sự lan dần từ trong ra.
故以身觀身,以家觀家,以鄉觀鄉,以國觀國,以天下觀天下 (cố dĩ thân quan thân, dĩ gia quan gia, dĩ hương quan hương, dĩ quốc quan quốc, dĩ thiên hạ quan thiên hạ). 觀 (quan) là nhìn, xét. Câu này có hai cách đọc chính. Một là lấy thân mình đã tu mà xét thân người, lấy nhà mình mà xét nhà người, và cứ thế lên. Hai là xét mỗi tầng theo thước đo riêng của tầng ấy, không lấy thước của một thân đo thiên hạ. Lời chú Vương Bật sau vế "dĩ quốc quan quốc" chỉ có ba chữ «彼皆然也» (bỉ giai nhiên dã), kẻ kia cũng đều như vậy, nghiêng về cách đọc thứ nhất. Ở vế thiên hạ ông viết: «以天下百姓心觀天下之道也» (dĩ thiên hạ bách tính tâm quan thiên hạ chi đạo dã), lấy lòng trăm họ mà xét đạo của thiên hạ; rồi thêm: «天下之道,逆順吉凶,亦皆如人之道也» (thiên hạ chi đạo, nghịch thuận cát hung, diệc giai như nhân chi đạo dã), đạo của thiên hạ, thuận nghịch lành dữ, cũng đều như đạo của một người.
吾何以知天下然哉?以此 (ngô hà dĩ tri thiên hạ nhiên tai? Dĩ thử). Vương Bật: «此上之所云也» (thử thượng chi sở vân dã), "thử" là những điều nói ở trên. Ông nói tiếp: «察己以知之,不求於外也,所謂不出戶以知天下者也» (sát kỷ dĩ tri chi, bất cầu ư ngoại dã, sở vị bất xuất hộ dĩ tri thiên hạ giả dã), xét mình mà biết, không cầu ở ngoài, tức điều gọi là không ra khỏi cửa mà biết thiên hạ. Câu sau dẫn ý chương 47.
Lời bàn
Người đọc quen sách Nho khó tránh việc đặt chương này cạnh thiên Đại Học trong Lễ ký: «古之欲明明德於天下者,先治其國;欲治其國者,先齊其家;欲齊其家者,先修其身» (cổ chi dục minh minh đức ư thiên hạ giả, tiên trị kỳ quốc; dục trị kỳ quốc giả, tiên tề kỳ gia; dục tề kỳ gia giả, tiên tu kỳ thân). Hai chuỗi có những bậc gần giống nhau, nhưng khác ở hai điểm cụ thể. Chuỗi của Đại Học có bốn bậc thân, nhà, nước, thiên hạ; chuỗi của Lão Tử có thêm bậc làng (鄉, hương) ở giữa nhà và nước. Đại Học dùng bốn động từ khác nhau cho bốn bậc (tu, tề, trị, bình), còn chương 54 chỉ dùng một chữ 修 (tu) cho cả năm bậc và để sự khác nhau nằm ở năm chữ chỉ tính chất của đức.
Lời chú "dĩ thân cập nhân" và "sở thi chuyển đại" cho thấy Vương Bật hình dung đức lan ra như nước thấm. Người tu ở thân không đem đức ấy đi sửa nhà, sửa làng; đức đầy ở thân thì tự có thừa cho nhà. Chữ 餘 (dư) ở bậc thứ hai diễn đúng ý ấy.
Lời chú cho vế thiên hạ nên đọc cùng câu mở chương 49, «聖人無常心,以百姓心為心» (thánh nhân vô thường tâm, dĩ bách tính tâm vi tâm), thánh nhân không có lòng cố định, lấy lòng trăm họ làm lòng mình. Vương Bật dùng đúng mấy chữ "bách tính tâm" khi giảng việc xét thiên hạ. Theo ông, chỗ đứng để xét thiên hạ là chính lòng của thiên hạ.
Câu cuối chương và lời chú dẫn chương 47 làm cho phép "quan" ở đây gắn với sự tự xét. Biết thiên hạ là nhờ xét mình, vì theo lời chú, đạo của thiên hạ cũng như đạo của một người. Cách hiểu này giải thích vì sao năm bậc tu đều bắt đầu từ thân, và vì sao người tu không cần ra khỏi cửa.
Ba câu đầu chương sẽ có tiếng vọng ở chương 59, nơi Lão Tử nói tới «深根固柢» (thâm căn cố đế), rễ sâu gốc chắc, và Vương Bật lại dùng cụm "lo gốc rồi mới lo ngọn" để chú.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 53
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 55
- Dẫn nhập