Chương 53 ngắn, gồm ba phần: một lời người viết tự nói về mình, một nhận xét về thói đời, và một bức tranh triều đình. Chương khép lại bằng hai chữ 盜夸 (đạo khoa), một trong những lời chê nặng nhất của sách dành cho kẻ cầm quyền.
Nguyên văn
使我介然有知,行於大道,唯施是畏。 大道甚夷,而民好徑。 朝甚除, 田甚蕪,倉甚虛; 服文綵,帶利劍,厭飲食,財貨有餘;是為盜夸。非道也哉!
Phiên âm
Sử ngã giới nhiên hữu tri, hành ư đại đạo, duy thi thị úy. Đại đạo thậm di, nhi dân hiếu kính. Triều thậm trừ, Điền thậm vu, thương thậm hư; Phục văn thái, đới lợi kiếm, yếm ẩm thực, tài hóa hữu dư; thị vi đạo khoa. Phi đạo dã tai!
Dịch nghĩa
Giả sử ta có được chút hiểu biết vững chắc, đi trên đường lớn, thì chỉ sợ mỗi việc bày đặt. Đường lớn rất bằng phẳng mà dân lại ưa lối tắt. Cung đình rất sạch đẹp, trong khi ruộng đồng rất hoang vu, kho lẫm rất trống rỗng; mặc áo gấm vóc, đeo kiếm sắc, ăn uống đến chán, của cải có thừa, thế gọi là đầu sỏ trộm cướp. Trái với Đạo thay!
Chú thích
使我介然有知 (sử ngã giới nhiên hữu tri). 介然 (giới nhiên) có hai cách hiểu. Chữ 介 (giới) vừa có nghĩa nhỏ nhặt, như trong 纖介 (tiêm giới), vừa có nghĩa cứng cỏi, vững vàng, như trong 耿介 (cảnh giới). Theo nghĩa thứ nhất, câu kinh là "giả sử ta có chút hiểu biết"; theo nghĩa thứ hai, là "giả sử ta có hiểu biết vững chắc". Vương Bật diễn lại câu mà giữ nguyên hai chữ ấy: «言若使我可介然有知,行大道於天下,唯施為之是畏也» (ngôn nhược sử ngã khả giới nhiên hữu tri, hành đại đạo ư thiên hạ, duy thi vi chi thị úy dã), nói rằng nếu ta có được hiểu biết như thế mà đem Đạo lớn thi hành trong thiên hạ, thì chỉ sợ việc bày đặt.
唯施是畏 (duy thi thị úy). Vương Bật hiểu 施 (thi) là 施為 (thi vi), tức bày đặt, ra tay làm. Một số học giả đời Thanh đọc 施 (thi) như 迤 (di), nghĩa là đi xiên, đi lệch, và khi ấy câu thành "chỉ sợ đi lệch đường". Cách đọc sau ăn khớp với chữ 徑 (kính) ở câu kế; cách đọc của Vương Bật thì khớp với việc tô điểm cung đình ở câu thứ ba.
大道甚夷,而民好徑 (đại đạo thậm di, nhi dân hiếu kính). 夷 (di) là bằng phẳng. 徑 (kính) là lối nhỏ, đường tắt. 好 (hiếu) là ưa, không đọc "hảo". Vương Bật: «言大道蕩然正平,而民猶尚舍之而不由,好從邪徑» (ngôn đại đạo đãng nhiên chính bình, nhi dân do thượng xả chi nhi bất do, hiếu tòng tà kính), đường lớn rộng rãi ngay bằng mà dân còn bỏ đó không đi, ưa theo lối tà. Ông nói tiếp: «況復施為以塞大道之中乎» (huống phục thi vi dĩ tắc đại đạo chi trung hồ), huống chi lại bày việc ra để lấp ngay giữa đường lớn. Lời chú ấy buộc câu thứ hai vào câu thứ nhất.
朝甚除 (triều thậm trừ). Vương Bật: «朝,宮室也。除,潔好也» (triều, cung thất dã; trừ, khiết hảo dã), triều là cung thất, trừ là sạch sẽ tốt đẹp. Có người hiểu 朝 (triều) là triều chính và 除 (trừ) là bỏ bê, khi ấy câu nói chính sự đổ nát. Theo Vương Bật thì câu này đối với câu sau: trong cung bóng loáng, ngoài đồng tiêu điều.
田甚蕪,倉甚虛 (điền thậm vu, thương thậm hư). 蕪 (vu) là cỏ mọc hoang, 倉 (thương) là kho thóc. Vương Bật đọc ba vế liền như quan hệ nhân quả: «朝甚除,則田甚蕪,倉甚虛,設一而眾害生也» (triều thậm trừ, tắc điền thậm vu, thương thậm hư, thiết nhất nhi chúng hại sinh dã), cung đình càng sạch đẹp thì ruộng càng hoang, kho càng rỗng; dựng lên một thứ mà muôn cái hại theo đó sinh ra.
服文綵,帶利劍,厭飲食,財貨有餘 (phục văn thái, đới lợi kiếm, yếm ẩm thực, tài hóa hữu dư). 文綵 (văn thái) là vải dệt hoa nhiều màu. 厭 (yếm) dùng như 饜 (yếm), ăn đến no chán. Thanh kiếm ở đây là vật đeo để tỏ địa vị.
是為盜夸。非道也哉 (thị vi đạo khoa. Phi đạo dã tai). 盜 (đạo) là trộm cướp, 夸 (khoa) là khoe khoang, phô trương. Hàn Phi Tử, thiên Giải Lão, dẫn câu này là 盜竽 (đạo vu) và giảng rằng 竽 (vu) là nhạc khí đứng đầu năm tiếng, nó xướng thì các nhạc khí khác họa theo; kẻ gian lớn khởi xướng thì bọn trộm nhỏ họa theo, nên gọi kẻ ấy là "đạo vu". Vương Bật giảng rộng hơn: «凡物不以其道得之,則皆邪也,邪則盜也» (phàm vật bất dĩ kỳ đạo đắc chi, tắc giai tà dã, tà tắc đạo dã), phàm có được vật gì không theo đường của nó thì đều là tà, tà tức là trộm; và «夸而不以其道得之,竊位也» (khoa nhi bất dĩ kỳ đạo đắc chi, thiết vị dã), phô trương mà có được không theo đường chính là cướp ngôi vị. Chữ 道 (đạo) trong câu cảm thán cuối đứng ngay sau chữ 盜 (đạo), hai chữ cùng âm.
Lời bàn
Chương này đi từ một người tới số đông rồi tới kẻ cầm quyền. Câu đầu có chữ 我 (ngã), câu thứ hai có chữ 民 (dân), từ câu thứ ba trở đi là cung đình và những người ăn mặc trong đó. Lời chú Vương Bật giữ cho ba phần liền nhau bằng chữ 施 (thi). Cái người biết Đạo phải sợ là sự bày đặt; dân đã sẵn ưa lối tắt, người trên lại bày việc thì đường lớn càng bị lấp; và sửa sang cung thất cho sạch đẹp chính là một thứ bày đặt, sinh ra cảnh ruộng hoang kho rỗng. Câu «設一而眾害生也» (thiết nhất nhi chúng hại sinh dã) trong lời chú là chỗ ông nối các phần ấy lại.
Đọc theo các học giả đổi 施 (thi) thành 迤 (di) thì chương có một mạch khác, xoay quanh hình ảnh con đường: đường lớn, đi lệch, lối tắt. Cách đọc ấy làm cho hai câu đầu gọn hơn về hình ảnh, nhưng làm đứt mối liên hệ mà Vương Bật thấy giữa sự bày đặt và cảnh xa hoa ở cuối chương. Hai cách đọc cùng tồn tại trong các bản chú hiện nay.
Bức tranh ở nửa sau có thể đặt cạnh những chương bàn về quan hệ giữa người trên và dân. Chương 3 nói «不貴難得之貨,使民不為盜» (bất quý nan đắc chi hóa, sử dân bất vi đạo), không quý của khó được thì dân không làm trộm. Chương 19 nói bỏ xảo bỏ lợi thì trộm cướp không còn. Chương 75 nói thẳng nguyên do của nạn đói: «民之饑,以其上食稅之多» (dân chi cơ, dĩ kỳ thượng thực thuế chi đa), dân đói vì người trên ăn thuế nhiều. Ở chương 53, kẻ trên vừa là nguyên do của sự thiếu thốn vừa nhận lấy cái tên kẻ trộm.
Lời chú của Vương Bật cho câu cuối chuyển trọng tâm từ của cải sang ngôi vị. Ông không dừng ở việc chê ăn mặc xa hoa; ông nói mọi thứ có được không theo đường chính đều thuộc về trộm, và phô trương những thứ ấy là "thiết vị", cướp ngôi. Theo cách đọc này, hai chữ "đạo khoa" nhắm vào chính tính chính đáng của kẻ ngồi trên.
Lối chơi âm giữa 盜 (đạo) và 道 (đạo) ở câu cuối có phải do cố ý hay không thì khó biết, nhưng người đọc chữ Hán thời nào cũng nghe ra hai tiếng ấy đứng sát nhau.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 52
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 54
- Dẫn nhập