Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 52: Thiên hạ hữu thủy

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 52 dùng cặp mẹ và con để nói về gốc và ngọn, rồi chuyển sang việc đóng hay mở những cửa mà ham muốn đi ra. Hai vế "tắc kỳ đoài, bế kỳ môn" ở đây sẽ được chép lại nguyên văn ở chương 56. Chương kết bằng chữ 習常 (tập thường), một chỗ có dị bản.

Nguyên văn

天下有始,以為天下母。 既得其母,以知其子,既知其子,復守其母,沒身不殆。 塞其兌,閉其門, 終身不勤。 開其兌,濟其事,終身不救。 見小曰明,守柔曰強。 用其光, 復歸其明, 無遺身殃,是為習常。

Phiên âm

Thiên hạ hữu thủy, dĩ vi thiên hạ mẫu. Ký đắc kỳ mẫu, dĩ tri kỳ tử, ký tri kỳ tử, phục thủ kỳ mẫu, một thân bất đãi. Tắc kỳ đoài, bế kỳ môn, Chung thân bất cần. Khai kỳ đoài, tế kỳ sự, chung thân bất cứu. Kiến tiểu viết minh, thủ nhu viết cường. Dụng kỳ quang, Phục quy kỳ minh, Vô di thân ương, thị vi tập thường.

Dịch nghĩa

Thiên hạ có chỗ khởi đầu, lấy đó làm mẹ của thiên hạ. Đã được mẹ thì nhờ đó biết con; đã biết con lại trở về giữ mẹ, thì hết đời không nguy. Lấp chỗ hở, đóng cửa lại, thì trọn đời không mỏi kiệt. Mở chỗ hở, lo cho việc thành thêm, thì trọn đời không cứu được. Thấy được cái nhỏ gọi là sáng, giữ được cái mềm gọi là mạnh. Dùng ánh sáng của nó, trở về với cái sáng của nó, không để lại tai vạ cho thân, thế gọi là nương theo lẽ thường.

Chú thích

天下有始,以為天下母 (thiên hạ hữu thủy, dĩ vi thiên hạ mẫu). 始 (thủy) và 母 (mẫu) cùng chỉ Đạo. Chương 1 đã đặt hai chữ này cạnh nhau: «無名,天地之始,有名,萬物之母» (vô danh, thiên địa chi thủy; hữu danh, vạn vật chi mẫu). Lời chú Vương Bật ở câu này đã mất trong bản truyền; bản hiện dùng ghi rõ là bổ theo Lâu Vũ Liệt (樓宇烈): «善始之則善養畜之矣» (thiện thủy chi tắc thiện dưỡng súc chi hĩ), khéo khởi đầu cho vật thì cũng khéo nuôi dưỡng nó.

既得其母,以知其子,既知其子,復守其母,沒身不殆 (ký đắc kỳ mẫu, dĩ tri kỳ tử, ký tri kỳ tử, phục thủ kỳ mẫu, một thân bất đãi). Vương Bật: «母,本也,子,末也。得本以知末,不舍本以逐末也» (mẫu, bản dã; tử, mạt dã. Đắc bản dĩ tri mạt, bất xả bản dĩ trục mạt dã), mẹ là gốc, con là ngọn; được gốc để biết ngọn, không bỏ gốc mà đuổi theo ngọn. 沒身 (một thân) là đến hết đời, 殆 (đãi) là nguy. Bốn chữ 沒身不殆 (một thân bất đãi) cũng là lời kết của chương 16.

塞其兌,閉其門,終身不勤 (tắc kỳ đoài, bế kỳ môn, chung thân bất cần). 兌 (đoài) là tên một quẻ. Thuyết quái truyện có câu «兌為口» (đoài vi khẩu), nên nhiều người chú giải hiểu đoài là miệng, rộng ra là các khiếu của thân. Vương Bật không theo hướng ấy: «兌,事欲之所由生;門,事欲之所由從也» (đoài, sự dục chi sở do sinh; môn, sự dục chi sở do tòng dã), đoài là chỗ lòng muốn bày việc nảy ra, môn là ngả nó theo đó mà đi. 勤 (cần) ở đây là mỏi mệt, kiệt sức, cùng nghĩa với chữ ấy trong câu «用之不勤» (dụng chi bất cần) của chương 6. Lời chú: «無事永逸» (vô sự vĩnh dật), không bày việc thì thong thả mãi.

開其兌,濟其事,終身不救 (khai kỳ đoài, tế kỳ sự, chung thân bất cứu). 濟 (tế) là giúp cho thành, ở đây là cứ thế đắp thêm việc. Vương Bật: «不閉其原而濟其事,故雖終身不救» (bất bế kỳ nguyên nhi tế kỳ sự, cố tuy chung thân bất cứu), không đóng cái nguồn mà cứ lo cho việc thành, thì dù trọn đời cũng không cứu được. Chữ 原 (nguyên) trong lời chú cho thấy ông đặt chỗ hỏng ở nguồn phát sinh lòng muốn.

見小曰明,守柔曰強 (kiến tiểu viết minh, thủ nhu viết cường). Vương Bật: «為治之功不在大,見大不明,見小乃明。守强不强,守柔乃强也» (vi trị chi công bất tại đại, kiến đại bất minh, kiến tiểu nãi minh; thủ cường bất cường, thủ nhu nãi cường dã), công của việc trị không ở chỗ lớn; thấy cái lớn chưa phải là sáng, thấy cái nhỏ mới là sáng; giữ cái cứng chưa phải là mạnh, giữ cái mềm mới là mạnh. Ông đọc câu này trong khung việc trị nước, khớp với lời ông chú câu kế tiếp.

用其光,復歸其明 (dụng kỳ quang, phục quy kỳ minh). 光 (quang) là ánh sáng tỏa ra ngoài, 明 (minh) là cái sáng ở bên trong. Lời chú vế đầu: «顯道以去民迷» (hiển đạo dĩ khứ dân mê), làm cho Đạo hiện rõ để trừ chỗ mê của dân. Lời chú vế sau: «不明察也» (bất minh sát dã), không đem cái sáng ra soi xét. Như vậy ông phân biệt hai lối dùng ánh sáng, một để chỉ đường, một để dò xét người, và ý này được ông nói rõ hơn ở cuối chương 58.

無遺身殃,是為習常 (vô di thân ương, thị vi tập thường). 遺 (di) là để lại, 殃 (ương) là tai vạ. Chữ 習 (tập) có nhiều bản chép là 襲 (tập), nghĩa là nương theo, nối theo một cách kín đáo, như hai chữ 襲明 (tập minh) ở chương 27. Vương Bật chỉ chú: «道之常也» (đạo chi thường dã), cái thường của Đạo.

Lời bàn

Cặp mẹ và con trong chương này dùng để nói một quan hệ nhận thức. Vương Bật đọc thẳng là gốc và ngọn, và công thức "không bỏ gốc mà đuổi ngọn" của ông trở lại nhiều lần trong lời chú các chương sau, có khi dưới dạng «崇本以息末» (sùng bản dĩ tức mạt), tôn gốc để dứt ngọn, như ở chương 57 và 58. Câu kinh có hai bước, từ mẹ biết con rồi từ con trở về giữ mẹ. Bước thứ hai làm cho câu này khác với một lời khuyên học cho tới gốc thông thường, vì nó nói tới việc ở lại với gốc sau khi đã biết ngọn. Chương 20 có câu Lão Tử tự tả mình «而貴食母» (nhi quý thực mẫu), khác người ở chỗ quý cái mẹ nuôi mình; chương 52 nói thêm rằng biết được mẹ rồi còn phải giữ lấy.

Hai câu giữa chương thường được kéo về phía dưỡng sinh: đoài là miệng, môn là tai mắt, đóng lại để giữ tinh khí. Cách hiểu ấy có chỗ đứng trong truyền thống chú giải thiên về tu luyện. Vương Bật đặt vấn đề ở lòng muốn bày việc, và nhờ thế câu "tắc kỳ đoài" nối liền với vế "tế kỳ sự" ngay sau. Người ta kiệt sức vì việc chồng lên việc, còn việc thì sinh ra từ cái nguồn chưa đóng. Theo cách đọc này, "bất cần" và "bất cứu" là hai kết cục của cùng một chọn lựa ở nguồn.

Hai định nghĩa "thấy nhỏ là sáng, giữ mềm là mạnh" nên đọc cạnh chương 33, nơi chữ 明 (minh) và chữ 強 (cường) cũng được định nghĩa: «自知者明» (tự tri giả minh) và «自勝者強» (tự thắng giả cường). Sách không có một định nghĩa duy nhất cho hai chữ này; mỗi chỗ soi chúng từ một phía. Chương 63 nói việc lớn trong thiên hạ ắt khởi từ chỗ nhỏ, «天下大事必作於細» (thiên hạ đại sự tất tác ư tế), và chương 76 xếp cái mềm yếu vào loài của sự sống. Lời chú của Vương Bật ở đây quy cả hai định nghĩa về việc trị: người trị nước sáng suốt ở chỗ thấy việc khi nó còn nhỏ.

Câu "dụng kỳ quang, phục quy kỳ minh" có thể đối chiếu với vế «和其光» (hòa kỳ quang) của chương 4 và chương 56. Ở cả ba chỗ, ánh sáng hướng ra ngoài đều bị kiềm lại theo một cách nào đó. Chữ "thường" ở câu kết cũng nối với chương 16, nơi có câu «知常曰明» (tri thường viết minh), và câu ấy sẽ được nhắc lại ở chương 55.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Hoàng Đình Kì

Hoàng Đình Kì

Phó ban CLB Tử Vi Miền Bắc · Ban Nghiên cứu & Tư vấn Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu SốKinh DịchĐào tạo Huyền học
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.