Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 51: Đạo sinh chi, đức súc chi

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 51 mở bằng bốn vế về sự sinh thành của muôn vật, sau đó hỏi đến chỗ tôn quý của Đạo và Đức. Phần cuối nhắc lại gần nguyên văn mấy câu kết của chương 10, và cả chương dừng ở hai chữ huyền đức (玄德), một khái niệm chỉ xuất hiện ở ba chương của sách.

Nguyên văn

道生之,德畜之,物形之,勢成之。 是以萬物莫不尊道而貴德。 道之尊,德之貴,夫莫之命而常自然。 故道生之,德畜之。長之育之,亭之毒之,蓋之覆之。 生而不有,為而不恃, 長而不宰。是謂玄德。

Phiên âm

Đạo sinh chi, đức súc chi, vật hình chi, thế thành chi. Thị dĩ vạn vật mạc bất tôn đạo nhi quý đức. Đạo chi tôn, đức chi quý, phù mạc chi mệnh nhi thường tự nhiên. Cố đạo sinh chi, đức súc chi. Trưởng chi dục chi, đình chi độc chi, cái chi phú chi. Sinh nhi bất hữu, vi nhi bất thị, Trưởng nhi bất tể. Thị vị huyền đức.

Dịch nghĩa

Đạo sinh ra vật, Đức nuôi chứa vật, vật hiện thành hình, thế làm cho vật thành tựu. Vì vậy muôn vật không vật nào không tôn Đạo và quý Đức. Đạo được tôn, Đức được quý, ấy là không ai ban mệnh mà vẫn thường tự nhiên như thế. Cho nên Đạo sinh ra, Đức nuôi chứa, làm cho lớn, nuôi cho khôn, làm cho thành, làm cho chín, che chở và phủ đỡ. Sinh ra mà không giữ làm của mình, làm mà không cậy công, làm cho lớn mà không làm chủ. Thế gọi là huyền đức.

Chú thích

道生之,德畜之,物形之,勢成之 (đạo sinh chi, đức súc chi, vật hình chi, thế thành chi). Chữ 之 (chi) ở cả bốn vế chỉ chung muôn vật. 畜 (súc) nghĩa gốc là nuôi giống vật, rộng ra là nuôi dưỡng, chứa giữ. 勢 (thế) là cái đà, cái cảnh ngộ đẩy một vật tới chỗ thành. Vương Bật đọc bốn vế theo thứ tự trước sau: vật sinh rồi mới được nuôi, được nuôi rồi mới có hình, có hình rồi mới thành. Ông đặt câu hỏi cho từng khâu: «何由而生?道也;何得而畜?德也» (hà do nhi sinh? Đạo dã; hà đắc nhi súc? Đức dã), do đâu mà sinh thì do Đạo, được gì mà nuôi thì được Đức. Về khâu thành hình ông viết: «唯因也,故能無物而不形» (duy nhân dã, cố năng vô vật nhi bất hình), chỉ vì nương theo nên không vật nào không thành hình. Cuối lời chú, ông gom bốn khâu về một mối: truy đến cùng thì đều do Đạo, mỗi khâu có tên riêng chỉ vì chỗ nương của nó khác.

是以萬物莫不尊道而貴德 (thị dĩ vạn vật mạc bất tôn đạo nhi quý đức). Vương Bật định nghĩa hai chữ bằng một cặp câu: «道者,物之所由也。德者,物之所得也» (đạo giả, vật chi sở do dã; đức giả, vật chi sở đắc dã), Đạo là chỗ vật do đó mà ra, Đức là cái vật nhận được. Giảng 德 (đức) bằng 得 (đắc) là lối giảng theo âm mà ông đã dùng ở chương 38.

道之尊,德之貴,夫莫之命而常自然 (đạo chi tôn, đức chi quý, phù mạc chi mệnh nhi thường tự nhiên). 夫 (phù) là trợ từ đầu câu. 莫之命 (mạc chi mệnh) là không ai ra lệnh cho nó. Lời chú ở chỗ này chỉ có bốn chữ «命並作爵» (mệnh tịnh tác tước), cho biết chữ 命 (mệnh) có bản chép là 爵 (tước). Mấy chữ ấy mang dáng một lời ghi dị bản hơn là lời giảng, nên khó nói chắc có phải do Vương Bật viết. Theo chữ "tước", câu kinh nói Đạo và Đức tôn quý mà không do ai phong tước; theo chữ "mệnh", ý cũng không cách xa. Hai chữ 自然 (tự nhiên) dùng theo nghĩa cổ, là tự nó như vậy, giống ở chương 17 và chương 25.

長之育之,亭之毒之,蓋之覆之 (trưởng chi dục chi, đình chi độc chi, cái chi phú chi). 長 (trưởng) là làm cho lớn, 育 (dục) là nuôi. Cặp 亭 (đình) và 毒 (độc) khó hơn cả: theo nghĩa thường thì một chữ là cái đình, một chữ là chất độc, đặt vào đây không thông. Nhiều nhà chú giải xưa đọc hai chữ ấy theo nghĩa 成 (thành) và 熟 (thục), tức làm cho thành, làm cho chín. Vương Bật không giảng từng chữ mà nói gộp: «謂成其實,各得其庇蔭,不傷其體矣» (vị thành kỳ thực, các đắc kỳ tí ấm, bất thương kỳ thể hĩ), nghĩa là làm cho quả được thành, vật nào cũng được che bóng, thân thể không bị tổn hại. Chữ 實 (thực) là quả, hạt, nên lời chú khớp với cách đọc "thành, thục". 覆 (phú) ở đây là che trùm, đọc "phú".

生而不有,為而不恃,長而不宰 (sinh nhi bất hữu, vi nhi bất thị, trưởng nhi bất tể). 有 (hữu) là giữ làm của riêng, 恃 (thị) là cậy, 宰 (tể) là người đứng ra cai quản. Sau dòng có hai vế đầu, lời chú chỉ ghi «為而不有» (vi nhi bất hữu), làm ra mà không chiếm giữ, như gộp hai vế làm một ý.

是謂玄德 (thị vị huyền đức). 玄 (huyền) là sắc đen thẫm, chỉ chỗ sâu không thấy đáy. Vương Bật: «有德而不知其主也,出乎幽冥,是以謂之玄德也» (hữu đức nhi bất tri kỳ chủ dã, xuất hồ u minh, thị dĩ vị chi huyền đức dã), có đức mà không biết chủ của nó là ai, đức ấy từ chỗ u tối mà ra, cho nên gọi là huyền đức. Thường người ta hiểu kẻ "không biết" ở đây là bên được nuôi: vật chịu ơn mà không biết ơn từ đâu tới.

Lời bàn

Chương này có hai nửa khác giọng. Nửa đầu là một đoạn luận về sự sinh thành, có khâu trước khâu sau, và các câu hỏi "do đâu", "được gì" trong lời chú Vương Bật càng làm nó mang dáng lý thuyết. Nửa sau quay về cái đức của kẻ làm ơn với ba vế phủ định quen thuộc. Câu thứ ba nối hai nửa với nhau: Đạo được tôn mà không do ai ban mệnh. Ở câu ấy, thứ bậc trong trời đất được tách hẳn khỏi thứ bậc cần sắc phong và lễ nghi mới đứng được.

Nếu theo bản chép 爵 (tước), sự đối chiếu càng rõ. Tước của người đời do người trên ban, nên người trên cũng có thể thu lại. Chương 56 trở lại ý này từ phía khác, khi nói người huyền đồng không thể được làm cho sang mà cũng không thể bị làm cho hèn, rồi kết bằng câu «故為天下貴» (cố vi thiên hạ quý). Đặt hai chương cạnh nhau thì thấy chữ 貴 (quý) trong sách thường chỉ một giá trị không lệ thuộc vào sự công nhận của ai.

Mấy câu cuối chương trùng với cuối chương 10, nơi cũng có hai vế «生之,畜之» (sinh chi, súc chi) rồi tới ba vế "bất hữu, bất thị, bất tể". Một số học giả đời gần đây cho rằng đoạn ấy ở chương 10 là thẻ tre lạc chỗ, vì ở chương 51 nó nối liền với chuỗi "sinh, súc, trưởng, dục", còn ở chương 10 nó đứng sau một loạt câu hỏi tu thân và có phần rời. Người giữ nguyên văn thì đọc hai chỗ như một ý được nói từ hai phía: chương 10 đi từ người tu, chương 51 đi từ Đạo. Hiện chưa có chứng cứ văn bản nào đủ để phân xử hai cách nhìn ấy.

Lời chú Vương Bật cho thấy ông hiểu việc nuôi của Đạo là việc nương theo. Ở câu đầu ông dùng chữ 因 (nhân), ở câu thứ tư ông nói vật nào cũng được che bóng và thân thể không bị tổn hại. Không chỗ nào ông tả Đạo như kẻ nhào nặn vật theo ý mình. Ở chương 27 ông cũng giảng theo hướng ấy bằng câu «因物自然,不設不施» (nhân vật tự nhiên, bất thiết bất thi), nương theo tự nhiên của vật, không đặt ra, không bày ra.

Huyền đức còn xuất hiện một lần nữa ở chương 65, với lời khen «玄德深矣,遠矣» (huyền đức thâm hĩ, viễn hĩ). Trong ba chỗ sách dùng hai chữ này, chương 51 là chỗ kể ra cụ thể nhất những việc mà huyền đức làm.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Dương Hoàng Hân

Dương Hoàng Hân

Phó chủ nhiệm CLB Tử Vi Miền Bắc, Ban Nghiên cứu & Tư vấn Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu SốTướng PhápKinh dịch
Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Vũ Trọng Nhân

Vũ Trọng Nhân

Chuyên gia tư vấn
Chưa có đánh giá
Tướng pháp – Diện tướng - Bốc Dịch – Lục Hào - Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
P

Phùng Đức Thắng

Nhà Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
Chưa có đánh giá
Tử ViTarot
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.